FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Vendimet e gabuara të Diellës nuk do të kenë pronësi të qartë dhe mund të “shpjegohen” si gabime sistemi; përgjegjësia ligjore është e paqartë...
Diella është ministrja e re e Shqipërisë për prokurimet publike, emëruar nga kryeministri Edi Rama. Ky vendim shihet si antikushtetues, pasi Kushtetuta e shtron qartë se ministrat duhet të jenë shtetas me kapacitet të plotë mendësor dhe të paktën 18 vjeç. Diella, megjithatë, është një inteligjencë artificiale, një “bot” me emër që tingëllon si yll popi dhe që në shqip do të thoshte “diell”.
Kryeministri, tashmë në mandat të katërt, prezanton këtë risinë si një “e para në botë” me synimin që garat publike në Shqipëri të jenë 100% të pastra nga korrupsioni. Sipas të dhënave zyrtare, Diella pretendon se ka ndihmuar rreth një milion aplikime në platformën e-Albania, ka përpunuar 36,000 dokumente digjitale dhe i ka dhënë qytetarëve rreth 1,000 shërbime që nga janari 2025. Gazment Bardhi i opozitës, e përshkroi emërimin si “një fantazi propagandistike”. Kur emërimi u soll për votim, Partia Socialiste votoi pro, ndërsa opozita nuk mori pjesë.
Shqipëria po përballet prej kohësh me problematika të thella korruptive; tituj mediash kanë pretenduar se sisteme të caktuara përfaqësojnë rrugë për pastrimin e parave të drogës dhe armëve, dhe se korrupsioni prek edhe nivelet më të larta të qeverisjes. Ambicia e Ramës që Shqipëria të bëhet pjesë e Bashkimit Evropian deri në 2030 varet në masë të madhe nga rikthimi i reputacionit dhe kredibilitetit të vendit.
Ky lëvizje e madhe shfaq një synim të qartë: të riparojë, në një goditje, besueshmërinë e sistemit të prokurimeve.
A mund të funksionojë? Si fillim, një përfitim i dukshëm është se një bot nuk joshet me ryshfete në formën klasike monetare. Sistemi mund të kodifikohet në mënyrë që rregullat të jenë transparente në çdo hap dhe të zbatohen në mënyrë uniforme, duke eliminuar nepotizmin dhe paragjykimet. Aplikimet, vonesat dhe burokracia, problemi tipik i shumë sistemeve qeveritare, mund të reduktohen pasi AI ka kapacitet të përpunojë volume të mëdha të dhënash, të zbullojë parregullsitë dhe të japë zgjidhje shpejt.
Por ka shumë mangësi. Vendimet e gabuara të Diellës nuk do të kenë pronësi të qartë dhe mund të “shpjegohen” si gabime sistemi; përgjegjësia ligjore është e paqartë. Sistemi do të jetë i cenueshëm ndaj sulmeve kibernetike, “poisoning” të të dhënave, algoritmeve me paragjykime të pandërmendura ose të qëllimshme, dhe rreziku që korrupsioni të zhvendoset në zona më të errëta, nën “perden” e një transparence të rreme, është real. Për më tepër, mangësitë ligjore janë të dukshme dhe kërkojnë rregullim të shpejtë, diçka që në fazat e para mund të jetë e paarritshme. Diella, e zhvilluar nga Agjencia Kombëtare për Shoqërinë e Informacionit në bashkëpunim me Microsoft, është modeluar sipas aktores Anila Bisha dhe flet me zërin e saj.
Në një ton më të lehtë: në mbledhjet e zhurmshme të kabinetit, përgjigjet e Diellës do të jenë të saktë dhe të matur; ajo do të kërkojë që detajet mbi pagesat e prokurimeve të ngarkohen në portalin e prokurimeve, pa përgjigje të pjesshme. Fushatat rizgjedhore do të bëhen gjithnjë më shumë një kërkesë për “klickun e duhur”, dhe shkarkimi i skedarëve të ndaluar mund të shndërrohet në burim skandalesh të së ardhmes. Sigurisht, Diella do të jetë konsumuese e madhe energjie dhe mënyra se si ajo do të reagojë ndaj mbikëqyrjes njerëzore pritet të jetë tejet interesante.
A ka precedent? Emërimi i Diellës si ministre është i pa precedent. Megjithatë, ka raste të ngjashme në botë: Estonia, pionier në qeverisjen digjitale, krijoi KrattAI si shërbëtor virtual publik për të ndihmuar qytetarët në shërbimet publike. Në 2018-ën, qyteti Tama në Japoni pati një aktivist që kandidoi për kryetar si përfaqësues njerëzor i një programi AI; megjithëse programi analizonin me shpejtësi peticionet qytetare, zgjedhësit zgjodhën një kandidat njerëzor. Kina, që prej 2017-ës, operon “gjykata interneti” për çështje të pronësisë intelektuale, tregtisë elektronike dhe raste të tjera, me gjyqtarë holografikë 3D të fuqizuar nga AI që operojnë 24/7, një koncept që ngre pyetje për sistemet gjyqësore me prapavijë të ngarkuar, siç ndodh në vende me miliona raste të pambarimta.
Pyetja më e madhe që duhet përgjigjur është nëse një zgjidhje teknologjike mund të rregullojë problemet sistemike pa reforma të thella politike dhe institucionale. Qeveria shqiptare mbetet veçanërisht e prekshme për shkak të historikut në prokurime publike. Ndërsa sistemi mund të përpiqet të korrigjojë sjellje të lidhura me patronazhin, interesa/lobime dhe përgjegjësi të shpërndarë, a do të rezistojë vullneti politik kur dinamikat e pushtetit dhe parave ndryshojnë rrënjësisht? Çfarë mund të bëjë një bot nëse terreni politik, sistemi gjyqësor, administrata, media dhe shoqëria civile mbeten të infektuara nga korrupsioni? Teknologjia është vetëm një ndihmë; pa një transformim të thellë dhe të integruar, nisma rishtas mund të mbetet kryesisht simbolike. /Përshtatur nga “Financial Express”
*Titulli redaksional, titulli origjinal: "Një antidot algoritmik kundër korrupsionit?"
Rama tregoi ne keto 12 vjet ne pushtet qr vetem shtet nuk di te bej. Mundohet gjithmone ti jape vemendje protagonizmit vete, dhe askush tjeter rreth tij nuk ka vlere. Eshte individualist demagog, i semure, manjak pervers deri ne ekstrem. Mbolli Shqiperine me droge, shkaterroi Tiranen, ka bere Shqiperine vendin me te shtrenjte ne europen jugore, ka hapur portat e ekonomise shqiptare per leket e pista, ka ngritur nje adminiatraze parazite e korruptuar ne kocke. Ka deshtuar ne cdo aspekt. Nje psikopat qe mban peng nje shtet te tere.
Me mllef nuk luftohet Rama.Sot tenderat fitohen me rreth 98 përqind të vlerës fillestare.pra ka paracaktim të fitusit emarrëveshje mes konkurentëve.Nëse futja e diellës në lojë do bëjë që fitimi i tenderave të bjerë në 90 përqind të vlerës fillestare ,ky do jetë një sukses.Koha do provojë efektin Diella.Tani kemi vetëm hamendje e mllefe.