FLASH
Shkruar nga Prof.dr. Skënder Asani
100 anni dall'assassinio di Gurakuqi. Documenti che distruggono le menzogne e ripristinano la giustizia storica.
Archivi albanesi, italiani e croati rivelano definitivamente che l'assassinio dell'uomo del Rinascimento fu un atto politico. La propaganda che lo ha macchiato per un secolo ora crolla di fronte alle prove.
A un secolo dall'assassinio di Scutari, la memoria nazionale si eleva al di sopra del lungo silenzio e fa rivivere la figura di Luigi Gurakuqi attraverso nuovi documenti che non lasciano più spazio alla nebbia. La narrazione storica che per decenni ha distorto la sua morte crolla di fronte a prove evidenti che mostrano la motivazione politica dell'assassinio e l'orchestrazione della propaganda che ne è seguita. Passaporti, telegrammi e resoconti conservati negli archivi italiani e croati ricostruiscono accuratamente l'itinerario di Baltjon Stamolë, strumento della violenza di Stato, e collocano l'evento nel contesto oscuro dei primi anni della statualità albanese. La memoria di Gurakuqi viene ripristinata come atto di giustizia, mentre l'onore per il suo lavoro a Skopje, in Calabria, a Stublë e a Scutari si trasforma in un viaggio nazionale che sfida la propaganda secolare e restituisce la dignità di una figura fondamentale della storia. Da questa storia nasce un appello politico per le giovani generazioni: la libertà e lo Stato non si difendono con il silenzio, ma con la vigilanza, la responsabilità e il coraggio per impedire al potere di distorcere la verità.
In occasione del centenario di questi dolorosi eventi, la memoria nazionale si leva come una potente campana della coscienza che rompe il silenzio secolare e schiarisce le ombre più oscure della nostra storia politica, riportandoci i documenti d'archivio che testimoniano non solo i turbolenti assassinii tra le due guerre mondiali, ma anche la monumentale caduta dell'uomo rinascimentale Luigj Gurakuqi, una morte che non si concluse con una pallottola, perché subito dopo il crimine si scatenò un secondo omicidio, più velenoso e insidioso: la propaganda nera. Chi inventò e diresse questo atto politico si preoccupò di macchiarne la figura con narrazioni inventate, di giustificare l'omicidio e di uccidere la moralità di un uomo che incarnava l'ideale stesso della nazione, creando una nebbia che gravò per oltre un secolo sulla verità. Oggi, i documenti che vengono alla luce non sono solo vecchie pagine, ma il martello che frantuma le menzogne, la luce che sradica ogni ombra di manipolazione e dimostra chiaramente che questo omicidio aveva motivazioni puramente politiche. Questa eredità morale è stata incarnata quest'anno in un itinerario commemorativo nazionale che ha attraversato Skopje, San Mitreo Calabria, Stublle e Kosovo e culmina a Scutari il 5 dicembre, trasformando la figura di Gurakuqi nell'asse di una memoria condivisa che sfida il tempo e i confini. Dalla promozione del francobollo che ha riportato in circolazione il suo ritratto, ai dibattiti accademici sul patrimonio documentario e alle mostre interamente dedicate alla sua vita multidimensionale, fino al solenne omaggio nella sua città d'origine all'emblematico delegato del Congresso di Manastir, pilastro della Scuola Normale di Elbasan e compilatore dell'Atto di Indipendenza, questo viaggio non è solo cerimoniale, ma una potente dichiarazione storica che la memoria non è un peso, ma una luce che guida, rafforza e ripristina la giustizia negata.
Dopo il ritorno al potere di Ahmet Zog nel 1924, l'Albania precipitò in un'epoca buia, in cui il governo non cercò la stabilità, ma la distruzione di qualsiasi voce in difesa della libertà e della dignità nazionale. L'assassinio di Luigj Gurakuqi e i successivi rovesciamenti di Bajram Curri e Hasan Prishtina dimostrarono che una mano invisibile stava rovesciando i pilastri più saldi della resistenza albanese. In questa orchestra di tenebre, l'enigmatica figura di Baltijon Stammola apparve come un'ombra dominante, simbolo di violenza orchestrata e di manipolazione segreta del destino di una nazione indifesa. L'Albania, svuotata dei meccanismi istituzionali, si trasformò in un'arena di scontri regionali, mentre ogni speranza di libertà, giustizia e dignità era minacciata da intrighi e violenza pianificata. Questo periodo rimane un monito storico: quando il potere delle tenebre prende il sopravvento, la storia stessa diventa un'arma e gli ideali nazionali devono essere difesi con vigilanza e coraggio per mantenere vive la speranza e la dignità.
Pasaporta e Baltjon Stamollës, nr. 248/1925, e lëshuar më 19 shkurt 1925 në Tiranë dhe e ruajtur në Archivio di Stato di Bari, përbën një burim të rëndësishëm historik, i cili reflekton jo vetëm funksionin administrativ, por edhe dimensionin politik dhe diplomatik të lëvizjeve ndërkombëtare të individëve gjatë periudhës së parë të pluralizmit në Shqipëri. Çdo faqe e dokumentit, e pajisur me vula dhe nënshkrime zyrtare, siguron autorizimin për kalimin e kufijve dhe përballimin e autoriteteve civile dhe ushtarake, duke e kthyer pasaportën në një instrument ligjor të zbatueshëm për udhëtime të monitoruara nga shteti. Shënimi në faqen e parë, që specifikon lëshimin falas të dokumentit, pasqyron përkujdesjen institucionale dhe rëndësinë strategjike të këtij udhëtimi, ndërsa udhëzimi në faqen e pestë – “si mbas urdhërit të Ministrit të Punëve të Brendshme nxiret jashtë Shqipnie” së bashku me vulat e portit të Durrësit më 20 shkurt dhe mbërritjen në Brindisi më 21 shkurt, evidentojnë zbatimin e një plani të strukturuar dhe të koordinuar që do të kulmonte me atentatin ndaj Gurakuqit më 2 mars. Nga perspektiva e historisë dokumentare, pasaporta shndërrohet në një dëshmi të drejtpërdrejtë të ngjarjeve politike dhe të tensionit të kohës, duke siguruar informacion të saktë për studimin e marrëdhënieve ndër-institucionale dhe veprimtarive të individëve në kontekstin e periudhës së parë të shtet-formimit shqiptar.
Në horizontin e ndërlikuar të marrëdhënieve shqiptaro-italiane të viteve ’20, rasti i Baltjon Stamollës mbeti një episod i ngarkuar me simbolikë politike dhe diplomaci të heshtur. Vrasja e Luigj Gurakuqit, e interpretuar nga shumë qarqe dhe hetuesia si akt me motivim politik, çoi fillimisht në një proces hetimor të ashpër, ku pritej një dënim maksimal për autorin. Megjithatë, ndërhyrja e papritur përmes një letre të Baltjon Stamollës dërguar Ahmet Zogut, në të cilën kujtohej besa dhe mbështetja e premtuar, ndryshoi krejt atmosferën gjyqësore, duke e shndërruar aktin e atentatit në një justifikim për ruajtjen e pushtetit në Tiranë. Kjo ndërhyrje shënoi një kthesë të qartë në kursin e politikës së jashtme shqiptare: nga një orientim i ftohtë e madje armiqësor ndaj Italisë, drejt një afrimi të shpejtë dhe nënshkrimit të marrëveshjes së miqësisë, e cila e vendoste shtetin shqiptar në një orbitë varësie nga Roma. Ky zhvillim tronditi mërgatën patriotike, e cila e pa veten të pasigurt në Itali dhe në hapësirat kufitare me të, duke zgjedhur të shpërngulej drejt qendrave më të sigurta si Kroacia, Austria apo Selaniku, ku Hasan Prishtina dhe bashkëmendimtarët e tij vijuan veprimtarinë politike. Por, në sfond, regjimi i Zogut, i frikësuar nga potenciali i kundërshtarëve të mërguar, aktivizoi rrjetet e veta për t’i neutralizuar, shpesh me metoda të fshehta e likuidime të shënjestruara, duke e mbajtur kështu të tensionuar klimën politike shqiptare edhe përtej kufijve.
Rëndësia e prezantimit të dokumenteve të arkivit kroat shtrihet përtej thjeshtësisë së fakteve; ato hapin një dritare në logjikën e politikës, sigurisë dhe diplomacisë së viteve ’20. Secili telegram, raport policor dhe urdhër administrativ dokumenton jo vetëm itinerarin e Stamollës, por edhe mënyrën se si shtetet ballkanike kontrollonin lëvizjet politike, monitoronin emigracionin shqiptar dhe parashikonin çdo veprim të dyshuar. Përmes këtyre dokumenteve, lexuesi ndjek hapat e Stamollës, sheh tensionet ndërmjet qeverive dhe rrjeteve emigracioniste dhe kupton sesi politika, frika dhe sigurimi i rendit ndërthureshin në një kohë të trazuar historike. Arkivi kroat, me detajet e hollësishme dhe specifike të lëvizjeve dhe udhëtimeve, shndërrohet kështu në një burim të jashtëzakonshëm për interpretim historik dhe diplomatiko-politik, duke zbuluar ndikimin e shteteve të kohës mbi betejat e brendshme dhe jashtë atdheut të Shqipërisë.
Dokumenti I: Telegramet e shifruara të ministrit Maksimović, datë 15 shkurt 1926, të adresuara Prefektit të Madh të Zagrebit, tregojnë se Stamolla ishte nën mbikëqyrjen e veçantë të autoriteteve shtetërore te Mbreterise SKS. Ky dokument i koduar, nr. arkivor 321/26, urdhëron hetimin e hollësishëm të veprimtarive të Stamollës, duke reflektuar logjikën e shteteve të kohës për të kontrolluar çdo element të dyshuar përmes instrumenteve burokratike dhe policore.
Dokumenti II: Telegrami i fshehtë i Ministrisë së Punëve të Brendshme, datë 21 shkurt 1925, nr. arkivor 32397/140, i drejtuar Prefektit të Madh të Zagrebit, tregon itinerarin e Stamollës nga Shqipëria në Trieste dhe synimin për të depërtuar në Kroaci për të kryer atentatin kundër priftit atdhetar Dom Loro Caka dhe figurave të tjera të emigracionit shqiptar, si Luk Luka. Ky dokument evidenton përdorimin e dhunës si instrument të politikës shtetërore dhe tensionet mes emigracionit dhe aparateve shtetërore ballkanike.
Dokumenti III: Telegrami i datës 23 shkurt 1926, nr. arkivor 140/23, dërguar Prefektit të Madh të Lubjanës nga Ministria e Punëve të Brendshme në Beograd, dokumenton shqetësimin e autoriteteve te Mbreterise SKS mbi lëvizjen e Stamollës dhe masat për kontrollin e emigracionit shqiptar. Urdhri për ta identifikuar, ndaluar dhe marrë në pyetje Stamollën në rast të kalimit në territorin e tyre, bashkë me masa për mbrojtjen e emigrantëve, tregon ndërthurjen e interesave të sigurisë së brendshme me dinamika të emigracionit politik.
Dokumenti IV: Dokumenti Nr. 1519, datë 25 shkurt 1926, i drejtuar Prefektit të Madh të Rajonit të Zagrebit, ofron një pasqyrë të detajuar të profilit dhe rrugëtimit të Stamollës. Arrestimi i tij në Zagreb dhe më pas në Bari, përkundër pafajësisë për disa akuzat, dëshmon për rreziqet dhe tensionet që lidhen me rolin e tij si pjesëtar i rrjetit politik dhe tregtar. Gjatë kontrollit të bagazhit të tij u gjetën 28 monedha ari, letra dhe gazeta në gjuhën shqipe, të cilat konsideroheshin materiale konspirative, duke dëshmuar lidhjet ndërkombëtare dhe aktivitetet e fshehta politike.
Kontrasti midis Stamollës dhe Gurakuqit bëhet i qartë në këtë kontekst kronologjik-dokumentar. Gurakuqi, aristokrat evropian dhe patriot shqiptar, simbolizon ndërtimin, idealin dhe lirinë. Ai shfaqet në fotografi dhe dokumente të kohës si figurë kombëtare dhe intelektuale, ndërsa Stamolla përfaqëson instrumentin e dhunës shtetërore dhe intrigës. Ky dualitet i politikës së arsyes kundrejt politikës së frikës, ndërtimi kundrejt shkatërrimit pasqyron tensionet e një kombi në fazën e konsolidimit, ku individët idealistë shpesh paguanin me jetën për kauzën e tyre.
Përmes pasaportës, telegramëve dhe dokumenteve të arkivit kroat, rrëfimi i Stamollës dhe Gurakuqit bëhet një kronikë dokumentare e një kohe ku politika, identiteti dhe jeta ishin të përziera. Historia e kësaj periudhe nuk është thjesht kronikë atentatesh, por dëshmi e një epoke ku ideali dhe frika përplaseshin, duke lënë pas kujtimin e një kombi që përpiqej të konsolidohej ndërsa individët përballeshin me intriga, eliminim dhe presionin e fuqive të kohës. Pasaporta 24 faqëshe e Stamollës dhe dokumentet administrative, së bashku me fotografitë e kohës, krijojnë një rrëfim kronologjik, historik dhe diplomatiko-politik, i cili ndriçon një kapitull të errët të politikës shqiptare dhe Ballkanit të Mesëm në vitet ’20.
La nostra storia turbolenta e i periodi di sfide nella costruzione dello Stato parlano silenziosamente, ma il suo messaggio è innegabile e chiaro: le nuove generazioni che porteranno il peso della nazione devono imparare dal passato, rifiutare la logica della paura e dell'intrigo e guidare con saggezza, giustizia e impegno per il bene comune. La corsa al potere non può e non deve mai diventare uno strumento di distruzione; deve servire a rafforzare le istituzioni, far progredire lo Stato e consolidare la nazione, dove l'avversario politico non è un nemico da annientare, ma un fattore vitale di pluralismo e competizione democratica, un'opportunità per costruire stabilità e fiducia reciproca. Ma soprattutto, questa storia costellata di sfide, strategie camuffate e scontri di potere è un potente appello: riconoscere il pericolo del vuoto istituzionale, ereditare la vigilanza, il coraggio e la responsabilità che ogni nazione che aspira alla libertà e alla stabilità richiede. Solo coltivando una tale cultura politica le nuove generazioni potranno garantire un futuro sostenibile alla nazione, ripristinare il rispetto dei partner internazionali e costruire le fondamenta di uno Stato forte, unito e rispettato. Chi non impara dal passato è destinato a ripetere i propri errori, mentre chi osa e agisce con saggezza, determinazione e dedizione crea il futuro della nazione, trasformando il potere al servizio della libertà, del pluralismo e della sostenibilità. Questo è il manifesto silenzioso ma potente: un appello a coloro che guideranno, non per se stessi, ma per la nazione e la storia che ci unisce./ Opuscolo
Të marrë shembull BKH se si hetohej për vrasësit përpara 100 vjetëve...