FLASH
Shkruar nga Afrim Imaj 
The story of the mysterious expulsion of Swedish engineers who installed modern explosives technology in Albania...
Part One
It was the beginning of the 80s when the explosives production plant in Mjeks, Elbasan, was completed, known at the time as the largest in the region and in Europe. In communist Albania, this was the first project implemented by Western specialists. The “Bofors” group, which included the companies “Nobel” and “Chematur”, which gave life to this venture, were the pioneers and giants of this technology in the world. Now the once famous plant is only ruins, like many other ventures with this profile. The history of its construction in a turbulent time has also faded. The contribution of Swedish specialists in the implementation of this ambitious project is little known even for countries with large capacities. What has remained written on paper is the history of their persecution, as agents of anti-Albanian circles. An “appreciative” this Albanian way, for all that extraordinary work in very difficult circumstances. What happened to them was as paradoxical as it was inhuman. "To come to Albania to assemble a modern technology and be declared "Non Grada" is stupidity, even more than that", one of the engineers of "Nobel", who had become the object of a secret service attack, was shocked as he left as undesirable for Albania and Albanians. The doctor for the crossed engineer "Non Grada", was the last station in which he had poured his talent and high skill in assembling modern explosives technology. Before him, he had left his authorship in dozens and hundreds of complexes of this nature all over the globe and nowhere had he experienced such punishment. Not even in Iraq, Iran, Bangladesh and many other countries, where together with his staff he had been forced to work in threatening situations. More than the expulsion, for him the motive with which he had to forcibly leave as an agent of imperialist intelligence destined to overthrow the popular power(!), was serious. However, the fact that he was not alone in this forced return was a kind of consolation for the engineer who had "hurt the hearts of the Albanian security people". The secrecy in which these expulsion operations were carried out at a time when the explosives giant was being cultivated in our country, made the position of the "Nobel" scientific personalities even more mysterious. Having come as friends and professionals from the best in the world, they had to leave as breadwinners and saboteurs! Their metamorphosis had to do with the paradox of Albanian security practices that looked for an agent and traitor in every foreigner who endangered the power of the Party of Labor and Enver Hoxha. Pamphlet publishes today the secret service file where all the reports of experts who have observed and followed step by step the activity of Swedish engineers in Albania have been archived.From hundreds of pages with their "deficiencies" ascertained by local detectives, we chose to publish a part of the reports that the Ministry of Interior addresses to the head of Albanian Defense on the level of danger posed by Western engineers working in Mjeks. Anathematized as agents, saboteurs, people introduced by international reaction, in the correspondence of the Minister of Interior to his Defense colleague, the Swedish specialists are recommended to be forcibly removed from Albania. The head of the army is even ordered to investigate responsibly the consequences of their sabotage work. In these materials, attention is drawn to the absurd accusations of the Mjeks detectives about the "Nobel" specialists, who have expressed that Enver is applauded just like Hitler, that over 10 major leaders have been shot in Albania since '48, that Mehmet Shehu did not kill himself, but was killed...
Document I: Enver is cheered like Hitler
Minister of Internal Affairs
Subject: For Swedish specialists working in the Doctor's 25–75 complex
To the Minister of People's Defense, comrade Prokop Murra.
Nga të dhënat e grumbulluara del se specialistët suedezë të firmës "Bofors", që punojnë në kompleksin kimik 25-75 të Mjeksit në Elbasan në disa raste zhvillojnë veprimtari armiqësore. Kështu, specialisti Bertil Karlsson në një bisede me disa punonjës tanë përkthen në anglisht përmbajtjen e një artikulli të një gazete suedeze, ku flitet për "preokupimin" e suedezëve "mbi studentin e mbetur” pa shkollë e të akuzuar për grusht shteti, për të cilin duhet bërë diçka". Në vazhdim, artikulli cilëson rendin tonë si "një nga regjimet më të egra në Evropë dhe jep shpjegim se "që nga viti 1948 janë dënuar 10 udhëheqës kryesorë për grusht shteti dhe si agjent të zbulimeve të huaja". Po ky specialist, duke treguar një gazetë tjetër suedeze të shoqëruar edhe me fotografinë e armikut Skënder Shehu është interesuar të dijë mbi fatin e tij dhe është shprehur se “më duket abstrakte lidhja e Mehmet Shehut me amerikanët, të cilët mund të mos zbuloheshin vetë, por të vepronin nëpërmjet jugosllavëve”. Disa nga këta specialistë në bisedë me shoqëruesit ose punonjësit e kompleksit kanë bërë pyetje provokuese për probleme të ndryshme me karakter politik e ekonomik, etj. Kështu specialisti Bertil Karlsson në nëntor 1982, pasi ka parë të kufizuar qarkullimin e njerëzve në zonën rreth Pallatit të Kulturës në Tiranë, ku do të zhvillohej një mbledhje solemne ka pyetur: "Mos ka frikë udhëheqësi kryesor nga populli apo populli e ka frikë atë?", ndërsa në një rast tjetër, ka pyetur “çfarë të mirash ka socializmi?.. Pse ti, ku punon më shumë në pronën kolektive apo në atë private? Dhe pastaj, ka vazhduar "...zhvillim pa hapje të portave". Po kështu, specialisti tjetër suedez Bengt Nilsson është shprehur: "Nuk më pëlqen që këtu në Shqipëri, kudo duartrokitet për udhëheqësin kryesor të partisë, pasi dikur po kështu duartrokitej edhe për Hitlerin. Si socializmi, ashtu dhe kapitalizmi janë njëlloj, te ne e merr fitimin kapitalisti, ndërsa te ju shteti... Ju thoni që marksizëm-leninizmi është shkencë, po edhe kjo shkencë është, keni bërë gabim që i kemi hequr institucionet fetare... Këtë e kanë bërë vetë njerëzit me dëshirë apo me diktat nga lart? A ka te ju demokraci të vërtetë? A lejohet te ju që dikush po të dëshirojë të dali jashtë shtetit për qejf, pasi dhe kjo është një formë lirie e nevojshme për njeriun". Punonjësit tanë në çdo rast, karshi këtyre shprehjeve të specialistëve të huaj, kanë mbajtur qëndrim të drejtë dhe iu janë kundër atyre në bazë të mësimeve të partisë sonë. Megjithëkëtë kemi mendimin që me këta punonjës që kanë kontakte pune me specialistët suedezë, duhet bërë një punë e veçantë ideopolitike në drejtim të rritjes së vigjilencës së tyre ndaj propagandës borgjezo-revizioniste, ashtu dhe mbajtjen e qëndrimeve korrekte ndaj specialistëve të huaj, në përputhje me normat e moralit tonë.
Dokumenti II: Mehmet Shehu nuk vrau veten, por e vranë
Ministri i Punëve të Brendshme
Raporti i datës 13 maj 1983 që ministri i Brendshëm i dërgon ministrit të Mbrojtjes
Nga tërësia e masave të marra për kontrollin e specialistëve të firmës suedeze "Bofors", që punojnë ne kompleksin 25-75 në Mjeks të Elbasanit rezulton se disa specialistë zhvillojnë veprimtari armiqësore në formën e spiunazhit, propagandës kundërrevolucionare. Më i dyshimtë është përgjegjësi i grupit të specialistëve dhe i punimeve, inxhinieri Bertil Karlsson, i cili që nga muaji janar i vitit 1982 ndiqet si kuadër i zbulimeve të huaja. Nga të dhënat del se Bertili bën përpjekje të grumbullojë të dhëna të karakterit sekret, veçanërisht në drejtim të aftësisë mbrojtëse. Konkretisht, është interesuar për objektet ushtarake në Krastë të Elbasanit, në afërsi të Aeroportit të Rinasit përreth kalasë së Petrelës, për moshën dhe kohën e kryerjes së shërbimit të detyrueshëm ushtarak dhe të rezervistëve, për mundësinë e prodhimit të avionëve dhe për tipat e avionëve luftarakë që disponohen. Interesimin e ka shtrirë deri në sistemin e burgjeve, për punën që kryejnë të dënuarit etj, si dhe janë fiksuar tendencat për të studiuar pozicionet reciproke midis Pallatit të Brigadave, Selisë së Komitetit Qendror të Partisë e varrezave “Dëshmorët e Kombit”, midis kompleksit të Mjeksit dhe Qafë-Kërrabës, etj. Bertil Karlsson, krahas veprimtarisë së spiunazhit ka zhvilluar e vazhdon të zhvillojë agjitacion e propagandë të mprehtë armiqësore. Në mënyrë të veçantë, ai vihet në mbrojtje të armikut Mehmet Shehu dhe për këtë problem ai herë pas here servir artikuj gazetave të ndryshme perëndimore, ku shtrembërohet përmbajtja denoncimit të bërë nga partia jonë për vetëvrasjen e këtij armiku dhe bën aluzion se nuk ka vrarë veten, por e kanë vrarë të tjerët dhe se duhet të jetë agjent i amerikanëve. Këto i mbështet, sidomos në artikujt e agjencisë angleze "Rojter", të gazetës jugosllave "Komunist”, e botuar në gazetën greke "Athmes Neës//" dhe të gazetave të perëndimit. Veprimtaria e tij sabotuese, si inxhinier elektrik dhe përgjegjës i grupit përqendrohet në formën e zvarritjes në mënyrë të ndjeshme të ndjekjes e zgjidhjes së problemeve elektrike, të cilësisë së dobët të mjaft makinerive e pajisjeve dhe në frenimin e specialistëve të tjerë suedezë për të na ndihmuar në dhënien e njohurive për problemet teknologjike. Përveç të tjerave evidencohet fakti ai ka zvarritur zgjidhjen përfundimtare të problemit të avullit të nevojshëm në kompleks, duke nxjerrë fajtor dy punonjës të ISPVM , për të cilët pretendon se kanë gabuar në dhënien e parametrave të nevojshme për projektimin e kaldajave. Specialisti Bengt Nilsson, inxhinier kimist në laboratorin e kompleksit ka arritur të mësojë e komunikojë shqip me punëtorët dhe është vërtetuar se ka prurë vazhdimisht revista perëndimore me përmbajtje pornografike e me përshkrime e fotografi të jetës e modës perëndimore. Në kontaktet me punonjësit e laboratorit të kësaj vepre zhvillon agjitacion e propagandë të mprehtë fetare, i kundërvihet hapur teorisë marksiste-leniniste, vë shenjën e barazimit midis socializmit në Shqipëri e kapitalizmit në Suedi, mohon ekzistencën e shfrytëzimit të krizave, të inflacionit e papunësisë në vendet perëndimore, si dhe i kundërvihet figurës së udhëheqësit të partisë e dashurisë së madhe të popullit ndaj udhëheqësit. Veprimtaria sabotuese vërehet edhe te specialisti Ulf Aneheim, inxhinier kimist, i cili ka zvarritur punimet dhe në disa raste ka bërë përpjekje të lërë pa zgjidhur probleme të ndryshme teknike e teknologjike të linjave të ndryshme dhe ka insistuar t’u imponojë specialistëve tanë që t’i merrnin në dorëzim këto linja, pa i ripunuar defektet e pa i vënë në gjendje pune, por nga specialistët tanë nuk është pranuar. Për figurën e dyshimte te Karlssonit dhe të specialistëve të tjerë hedhin dritë edhe tre turistë suedezë të Shoqatës së Suedi-Shqipëri, të cilët pasi kanë dëgjuar propagandën të disa specialistëve suedezë të kësaj vepre, kanë thënë: ”I hiqni këta specialistë, sepse ata e sidomos përgjegjësi i tyre është fashist i tërbuar”. Në përbërjen e specialistëve suedezë ka edhe elementë që mbajnë qëndrim të mirë dhe bëjnë përpjekje jo vetëm të nxjerrin me cilësi, por janë dhe të predispozuar të ndihmojnë punonjësit për përvetësimin e teknologjisë. Nga analiza e të dhënave arrihet në përfundim se veprimtaria armiqësore e këtyre specialistëve ka filluar qysh në Suedi, e shprehur kjo me mungesën e predispozicionit për t’u dhënë njohuritë e nevojshme grupit të specialistëve tanë, që u dërguan në Suedi, gjë të cilën e kanë pranuar edhe vetë përgjegjësit e firmës, duke premtuar se mangësitë e këtij specializimi do të plotësoheshin gjatë ardhjes së tyre në Shqipëri, por siç rezulton, puna dëmtuese prej disa specialistëve suedezë është thelluar gjatë kohës së punës në kompleksin e Mjeksit. Organet e sigurimit në të ardhshmen do të thellojnë punën për të zbuluar e parandaluar veprimtarinë armiqësore të këtyre specialistëve në këtë objekt. Njëkohësisht, mendojmë se duhet të rriten përpjekjet e specialistëve tanë që jo vetëm të respektohen grafiket e punimeve sipas marrëveshjeve, por të kontrollojnë nga afër me përgjegjësi punën e specialistëve suedezë dhe të marrin me cilësi të lartë çdo lloj punimi në këtë kompleks të rëndësishëm.
Document III: The Swedes are poisoning our specialists
Minister of Interior of the Republic of Albania
Top secret
Subject: On the hostile activity of Swedish specialists in collaboration with some Albanian engineers to sabotage the 25-75 complex.
As we have informed you in letter number 1224, the group of Swedish specialists, headed by their leader, continues with hostile activity, this time openly. From what our collaborators in the field inform us, they have also made a large part of our engineers, mainly those who were qualified in Sweden, for themselves. The moment has come when, after the call we made to the internal affairs branch to one of them, we must operate immediately. First, we must operate with our specialists, at least take as a defendant one of them, who continues to associate with them, demonstrating to them the dissatisfaction that he himself has, for the very bad political biography that he possesses. We believe that such a blow is necessary. Regarding the technological process, in the nitroglycerin line and a possible sabotage that is thought to be carried out there, we have ordered informants to follow the situation closely and to inform us regularly. However, we must take some action to strengthen the situation./ Pamphlet
Lini një Përgjigje