FLASH
Shkruar nga Erjola Azizolli
159 works have disappeared from art galleries in Albania, paintings by Vangjush Mio and other colossuses that lack national identity. 98 works disappeared without a trace from the National Gallery of Arts alone, and the authorities have not discovered any of them, which according to market references are worth several million euros.
"'Vangjush Mio' is being robbed!", this was the headline in the Albanian media in the hot July of 2012, which shocked everyone, big and small, not only in the city of Korça, but throughout the country.
The Korçë painter passed away 68 years ago, but his work left a legacy for the country and contributed in itself to the development of modern Albanian art, to the building of a national artistic identity.
"It was morning and I remember learning from the media that the city gallery had been stolen," Korça painter Lamberto Bimbli recalled about Amfora.
"I was deeply shocked and this event still causes me negative emotions, as the theft of works in a gallery is a loss for every painter, regardless of whether or not his creativity has been affected," the artist added sadly.
51 paintings were taken from the robbery, which were stored in the public institution, the "Guri Madhi" Figurative Arts Gallery in Korça, and 13 years after the event, none of the works have been found by law enforcement agencies.
Some of the works belong to the pioneer of landscape art in Albania, Vangjush Mio, and as if that weren't enough, they "took Mio with them," his 1917 self-portrait disappearing without a trace.
These paintings, in addition to being part of the national heritage, have high values in the art market. If we refer to his painting, titled "Autumn", it was offered in 2021 in a television auction with the starting price of 12,000 euros - a reference that shows that his works and those of Albanian painters have reached high figures.
"Losing a painting is a great loss because along with the work, you also lose the feelings and emotions during its creation, so of course we, the circle of artists, were very touched at that time," said painter Lamberto Bimbli.
But Mio has also disappeared without a trace over the years from the National Gallery of Arts in Tirana, where 98 works have been reported missing, while 51 works have been stolen in Korça, 7 in Berat and 3 in Lezha, for a total of 159 missing works, which, according to market references, cost several million euros.
The "heart" of Albanian visual art is being torn out!
Galeria Kombëtare e Arteve (GKA) është institucioni më i rëndësishëm i arteve pamore në vendin tonë dhe që gjendet në zemër të kryeqytetit, në Bulevardin Dëshmorët e Kombit. Për më tepër përbri Ministrisë së Brendshme, nën hunën e Policisë së Shtetit ndër dekada rezultojnë të jenë zhdukur gati 100 piktura unike dhe me vlerë të lartë në treg.
Artisti i ngjyrave dhe i emocioneve të peizazhit, Pashk Përvathi, ishte më i sigurt për veprat e tij kur ato gjendeshin në Galerinë e Lezhës, që megjithëse larg syrit të shtetit, humbi shumë më pak vepra se GKA-ja, ku zyrtarisht nuk janë regjistruar grabitje, por vetëm “zhdukje” të veprave.
“Në vitin 1987 Galeria e Lezhës i ka kaluar një vepër timen Galerisë Kombëtare të Arteve me inventar dhe unë jam në djeni të të gjithë procesit të atëhershëm, të letërkëmbimit mes dy institucioneve”, kujtoi Përvathi.
Por sipas tij vepra nuk figuron më në Galerinë Kombëtare të Arteve, duke u zhdukur pa gjurmë si dhjetëra të tjera. Por duket se rrethi është aq i vogël, sa më të madh e kanë hapin informacionet jo zyrtare se sa ato zyrtare.
“Ajo vepër sot nuk figuron në Galerinë Kombëtare të Arteve dhe vitin që kaloi kam mësuar nga gojë koleksionistësh se ajo është në koleksionin e një të pasuri në Shqipëri, që e ka marrë nga pseudokoleksionistët shqiptar”, shtoi piktori.
Sipas tij humbja e një vepre shkakton një dhimbje të madhe për krijuesin e saj.
“Në rastin tim unë nuk e di se kush është ky njeriu i pasur në Shqipëri që ka veprën time, do të doja shumë që ta dija, të paktën ta dija se ku ‘fle’ vepra ime”, shtoi Përvathi.
Ngjashëm si pas një krimi ku nuk gjendet kufoma, e ku familja kërkon të paktën trupin, artistët nuk kanë më asnjë shpresë për zbulimin e autorëve të këtyre krimeve ndaj trashëgimisë kombëtare, por të paktën duan të mësojnë se ku kanë përfunduar veprat e tyre.
Agjencitë ligjzbatuese megjithëse nuk kanë lëvizur as gjishtin përballë këtyre grabitjeve, nuk do ta kenë të lehtë në të ardhmen identifikimin e tyre sepse shumica nuk kanë as imazhe fotografike, shoqëruar kjo me faktin se nuk ka as rekorde për vitet se kur saktësisht ato janë zhdukur përgjatë këtyre dekadave.
Në “Katalogun e Objekteve të Humbura 1990-2016”, publikuar nga Ish-Qendra Kombëtare e Inventarizimit të Pasurive Kulturore, rezulton se për 24 vepra të zhdukura nga GKA-ja ruhen imazhe fotografike, ndërsa për 74 nuk ka as imazhe.
Mes tyre janë veprat e artistëve, Vangjush Mio, Hasan Nallbani, Mustafa Arapi, Kujtim Buza, Gjovalin Ndoja, Sadik e Buron Kaceli, Sali Shijaku dhe të tjerë. Këto vepra që mungojnë në arkivën e “Fondit shqiptar të arteve pamore”, janë deklaruar të humbura – dhe jo të grabitura – nga Galeria Kombëtare e Arteve.
Por si të mos mjaftonte kjo, nga galeria është zhdukur edhe një vepër në skulpturë, një bust në bronz, i titulluar “Enver Hoxha” dhe e punuar nga skulptori Odhise Paskali.
Zbrazëtia në shpirtin e piktorëve
Grabitja e pikturave në Galerinë e Arteve Figurative “Guri Madhi” në Korçë, vijon të jetë e pazbardhur nga autoritetet, njësoj si disa raste të ngjashme që Amfora i identifikoi në Lezhë dhe në Berat.
Dritan Shëllira, një tjetër piktor në qytetin e Korçës, tregoi se ka një indinjatë mes artistëve për grabitjen e galerisë së qytetit dhe se u përjetua si një skandal që tronditi komunitetin e tyre.
“E kam vuajtur këtë ngjarje, si banor i qytetit, si artist, sepse zgjohesh një mëngjes dhe mëson se është vjedhur galeria dhe ende pasi kanë kaluar kaq shumë vite nuk ka më asnjë lajm se ku kanë përfunduar veprat apo kush i vodhi, kjo është dhimbje e dyfishtë”, tha Shëllira për Amforën.
Nga aty u morën disa nga pikturat e Vangjush Mios, të blera ndër vite nga shteti shqiptar, si ajo “Vjeshtë me kalimtarë”, ku paraqitej një peizazh vjeshte dhe një autoportret i rrallë i tij, ku paraqiste karakterin midis vizatitmit të dritëhijeve të ngrohta.
Galeritë e vendit janë zbrazur në të gjithë territorin dhe në galeritë e arteve në Berat dhe në Lezhë janë vjedhur në vite të ndryshme vepra të piktorëve të njohur.
Në trazirat e marsit 1997 Berati ishte ndër qytetet që u prek më së shumti, ku institucionet ligjzbatuese ranë dhe u deshën muaj të tërë që rendi të vihej në vend. Në këtë situatë më 30 mars u grabit ajo që sot njihet si Galeria e arteve “Edward Lear”, duke marrë prej aty 7 vepra.
Ato i përkisnin piktorëve shqiptarë, si vepra e Hasan Nallbanit, e titulluar “Kooperativisti”, vepra e Edi Hilës, “Kolltuku”, vepra e Qani Civejës “Natyrë e qetë”, vepra e Arben Golemit, “Kisha e Mesopotamit”, vepra e Sotir Capos, “Shën Mëhilli”, vepra e Adrian Devollit, “Dritarja” dhe vepra e Muslim Mulliqit, “Berati”.
Për asnjë prej shtatë veprave të vjedhura nuk ka dëshmi me foto, por disponohen vetëm të dhënat e pikturave, autorët dhe titujt e tyre. Humbja e pikturave në këtë mënyrë, për mjeshtrin e peizazhit shqiptar, Pashk Përvathi, është humbje për kulturën shqiptare sepse janë krijuar në një kohë që nuk mund të kthehet më.
“E gjitha kjo që ka ndodhur është dëm që i është shkaktuar kulturës shqiptare. Është e paimagjinueshme që ta mendosh sot, këtë lloj humbje që i shkaktohet artit sepse janë vlera që nuk bëhen, pasi janë krijuar në një kohë dhe nuk mund të krijohen në një kohë tjetër, të dytë”, rrëfeu Përvathi për Median Amfora.
“Janë vepra që kanë fiksuar një kohë të kaluar, të shkuar, me gjithë fenomenet e saj, atë lloj arti që është krijuar në atë kohë dhe ato nuk janë më, kjo është humbja. Ato nuk mund të zëvendësohen sot. Është një humbje që nuk përsëritet, nuk rehabilitohet”, shtoi ai.
Ndërsa rasti i vjedhjes në Galerinë e Lezhës bëhet edhe më i rëndë, pasi kjo galeri është vjedhur dy herë.
3 works, oil paintings by the authors Nikolin Ivanaj, "Nga Komani", Kolë Mirakaj, "Lule Mali" and Serxho Petrela, "Vjeshtë", are the paintings reported stolen from this institution in 1998 and 1999.
Albanians miss the works created by the most prominent authors of Albanian visual arts, losing part of the artistic identity fixed in painting.
"I think this is the state's irresponsibility. I say with conviction that the state has not even wanted to know about art galleries since 1990," concluded painter Pashk Përvathi./Amfora
Lini një Përgjigje