FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Të dhënat sizmike të mbledhura nga anije kërkimore ruse në Detin Weddell kanë rikthyer debatet mbi kufirin mes kërkimit shkencor dhe eksplorimit të burimeve minerare në Antarktidë…
Komisioni për Kontrollin Mjedisor i Dhomës së Komunave në Britani mori këtë vit informacionin përkatës në kuadër të dëshmive të paraqitura, duke rikthyer në qendër të vëmendjes një çështje që për vite kishte mbetur në periferi të debatit publik.
Anije kërkimore ruse lëshojnë valë zanore drejt shtratit të detit në Detin Weddell, një zonë e largët pranë Antarktidës që pretendohet nga Mbretëria e Bashkuar. Të dhënat sizmike që ato mblodhën tregojnë rezerva të vlerësuara prej 511 miliardë fuçish naftë, një sasi që pothuajse dyfishon rezervat e njohura të Arabisë Saudite.
Komisioni për Kontrollin Mjedisor i Dhomës së Komunave në Britani mori këtë vit këtë informacion në kuadër të dëshmive të paraqitura, duke rikthyer në qendër të vëmendjes një pyetje që prej vitesh qëndronte në sfond. Rusia nuk ka pretendime territoriale në Antarktidë.
Argjentina dhe Kili kundërshtojnë pretendimin britanik mbi Detin Weddell. Megjithatë, anijet ruse vazhdojnë të hartëzojnë fundin e detit në zonë dhe deputetët britanikë po shtrojnë tashmë hapur pyetjen: bëhet fjalë për kërkim shkencor apo për eksplorim të rezervave nën mbulesën e shkencës?
Përgjigjja prek thelbin e Traktatit të Antarktidës. Marrëveshja, e nënshkruar në vitin 1959, ia kushton kontinentin paqes dhe shkencës. Protokolli Mjedisor i vitit 1991 forcon më tej kufizimet: çdo aktivitet që lidhet me burimet minerare dhe që nuk ka lidhje me kërkimin shkencor ndalohet shprehimisht. Rusia ka nënshkruar të dyja marrëveshjet.
Vija e hollë mes shkencës dhe kërkimit të rezervave
Anija “Alexander Karpinsky”, në pronësi të kompanisë shtetërore ruse të kërkimeve gjeologjike Rosgeo, zhvilloi kërkimet në kuadër të Ekspeditës së 65-të Ruse në Antarktidë.
Profesori Klaus Dodds, specialist i gjeopolitikës në Royal Holloway të Universitetit të Londrës, deklaroi në një dëshmi me shkrim para komisionit se aktiviteti mund të konsiderohet kërkim rezervash dhe jo kërkim i pastër shkencor. Sipas tij, ai mund të shërbejë si parapërgatitje për shfrytëzim të ardhshëm, raportoi Newsweek.
Kërkimet sizmike hartëzojnë shtresat shkëmbore nën fundin e detit përmes impulseve zanore. Pajisjet janë pothuajse identike, pavarësisht nëse qëllimi është studimi gjeologjik apo kërkimi për naftë. Kjo mbivendosje e bën të vështirë vlerësimin e qëllimeve reale dhe e bën të brishtë besimin mes shteteve.
Megjithatë, traktati parashikon mekanizma kontrolli. Neni VII lejon çdo shtet anëtar të inspektojë instalimet dhe pajisjet e një vendi tjetër. Deri tani, asnjë qeveri nuk e ka përdorur publikisht këtë të drejtë në lidhje me kërkimet në Detin Weddell, megjithëse mundësia mbetet e hapur në rast përshkallëzimi të mëtejshëm.
Garanci nga Moska, rezerva nga Londra
Zëvendësministri britanik i Punëve të Jashtme, David Rutley, deklaroi para komisionit se Rusia ka riafirmuar së fundmi angazhimin ndaj parimeve bazë të traktatit. Sipas tij, Moska ka dhënë vazhdimisht garanci se kërkimet kanë karakter ekskluzivisht shkencor. Megjithatë, ai theksoi se Rusia duhet të japë llogari për veprimet e saj.
Foreign Office britanik deklaroi veçmas se Rusia ka informuar vazhdimisht Takimin Konsultativ të Traktatit të Antarktidës se aktivitetet e saj janë shkencore. Asnjë shtet anëtar i traktatit nuk e ka akuzuar zyrtarisht Moskën për shkelje të ndalimit të shfrytëzimit minerar.
Megjithatë, komisioni dëgjoi edhe paralajmërime më të ashpra. Dodds deklaroi se përkeqësimi i marrëdhënieve mes Rusisë dhe Perëndimit pas pushtimit në shkallë të plotë të Ukrainës mund të çojë në një konkurrencë më të hapur gjeostrategjike në Antarktidë. Sipas tij, kërcënimi i menjëhershëm nuk janë shpimet sot, por fakti që të dhënat sizmike që mblidhen tani nën titullin e kërkimit shkencor mund të përdoren më vonë për shfrytëzim, nëse dobësohet kuadri i traktatit.
Një kontinent i ngrirë me shtatë pretendues
Shtatë vende mbajnë pretendime territoriale në Antarktidë: Argjentina, Australia, Kili, Franca, Zelanda e Re, Norvegjia dhe Mbretëria e Bashkuar. Traktati i “ngriu” këto pretendime kur u nënshkrua. Shtetet e Bashkuara dhe shumica e vendeve të tjera nuk i njohin ato. Rusia nuk ka pretendime zyrtare, por mban pesë stacione kërkimore në kontinent.
Pretendimi britanik përfshin Detin Weddell, pikërisht zonën ku operojnë anijet ruse. Argjentina dhe Kili paraqesin pretendime të mbivendosura. Për dekada me radhë, traktati i mbajti këto mosmarrëveshje nën kontroll. Tani, disa ekspertë besojnë se sistemi po vihet gradualisht në provë.
Komisioni shqyrtoi gjithashtu një zhvillim tjetër. Në vitin 2022, Rusia dhe Kina bllokuan së bashku propozimet e vendeve të tjera të traktatit për zgjerimin e zonave të mbrojtura detare në Antarktidë. Asnjëra nga dy vendet nuk ka shpallur synim për t’u tërhequr nga traktati apo për të sfiduar drejtpërdrejt ndalimin e shfrytëzimit minerar. Megjithatë, prania e tyre në rritje po forcon ndikimin e tyre mbi mënyrën se si interpretohen dhe zbatohen rregullat.
Rregullat e transparencës mund të vihen nën shqyrtim
Takimi i ardhshëm Konsultativ i Traktatit të Antarktidës pritet të shqyrtojë protokollet e kërkimeve sizmike dhe nëse nevojiten masa më të rrepta transparence. Zyrtarët britanikë deklarojnë se do të vazhdojnë të monitorojnë aktivitetet ruse, duke pranuar për momentin garancitë e Moskës.
Për momentin, anijet vazhdojnë kërkimet. Linjat sizmike zgjerohen. Asnjë shpim nuk ka prekur ende fundin e detit. Dispozitat e traktatit për inspektime mbeten të disponueshme, nëse shtetet anëtare vlerësojnë se kërkohet kontroll më i rreptë.
Ky moment nuk ka ardhur ende. Por dëgjesat në Londër treguan qartë një gjë: pyetja nuk është më teorike. /Përshtati Pamfleti/
Me sa di une eshte nje agriment nderkombetar qe, Antarktida nuk lejohet te perdoret per shfrytezim e pushtim nga te gjitha shtetet, por mbetet si kontinent e pjese i studimeve shkencore.