FLASH
Shkruar nga Francesca Barca dhe Federico Caruso
Kundër çdo logjike, çmimet kanë shpërthyer, ndërsa shumica e ndërtesave mbeten bosh.
Qendra e Tiranës është e mbushur dendur: me njerëz, makina, biçikleta, monopatina dhe një larmi të gjerë formash arkitekturore.
Në orët e pikut, lëvizja është aq e madhe sa vështirë të kuptosh përmasat reale të bulevardeve. Stilet arkitekturore nga periudha të ndryshme historike bashkëjetojnë, por janë sidomos rrokaqiejt e shumtë që bien në sy, të gjithë të rinj, imponues dhe, në një masë apo tjetër, mbresëlënës.
Këto janë projekte të ashtuquajturve “arkistarë”: emra si Stefano Boeri (i njohur në Itali për “Pyllin Vertikal” në Milano), Marco Casamonti, studioja holandeze MVRDV dhe ajo belge 51N4E. Emra të mëdhenj, me reputacion ndërkombëtar, që ndërtojnë projekte inovative dhe, sipas tyre, miqësore me mjedisin.
Sipas Erblin Vukajt, gazetar i gazetës së pavarur Citizens, këta emra përdoren nga kryeministri Edi Rama për t’i dhënë legjitimitet valës së fundit të zhvillimeve ndërtimore. Jemi në zemër të Bllokut, mes rrugëve “Brigada e VIII” dhe “Vaso Pasha”, ku bashkë me Vukajn dhe gazetaren Elira Kadriu nisim një shëtitje që pasqyron këtë transformim.
Në të njëjtën zonë gjenden vila të vogla që ka gjasa t’u kenë përkitur drejtuesve të partisë gjatë regjimit socialist (1944–1991), ndërtesa të ndërtuara pas rënies së regjimit, si dhe struktura më imponuese si “Blloku Cube” i Stefano Boerit dhe dy kulla të tjera në ndërtim nga studioja e Marco Casamontit. Në një nga godinat e vjetra varet një banderolë që kritikon politikat e ndërtimit të qeverisë. Pak më tej, Vukaj tregon një ndërtesë që pritet të shembet për t’i hapur rrugë një kulle tjetër. Në zonë mungojnë parqet dhe korsitë e biçikletave.
Kulla bosh në një qytet që zbrazet
Pas fasadës arkitekturore imponuese fshihet një boshllëk. Sipas të dhënave të INSTAT-it, në vitin 2023 një në tre apartamente në Shqipëri ishte i pabanuar. Në vitin 2024, gazetarja Ola Xama raportoi se në qarkun e Tiranës kishte mbi 85 mijë banesa bosh, 52 mijë prej tyre në kryeqytet. Me ritmet aktuale të rritjes së popullsisë, do të duheshin rreth 45 vjet për t’i mbushur këto apartamente.
Këto shifra janë shumë më të larta se në regjistrimin e vitit 2011, kur 21,6% e apartamenteve rezultonin të pabanuara. Ndërkohë, vendi po zbrazet: mes viteve 2011 dhe 2023, Shqipëria humbi afro 500 mijë banorë.
Megjithatë, ndërtimi vazhdon pa ndalur. Në vitin 2015 u dhanë leje për ndërtesa banimi me sipërfaqe totale 50 kilometra katrorë; në vitin 2022 kjo shifër u rrit mbi 40 herë, në 2.071 kilometra katrorë, dhe tendenca ka vijuar edhe më pas.
Në teori, rritja e ofertës e shoqëruar me rënie të kërkesës do të duhej të sillte ulje çmimesh. Në praktikë, çmimet janë rritur, ndërsa pagat jo.
Sipas Bankës së Shqipërisë, në gjashtëmujorin e parë të vitit 2025 çmimet e banesave në Tiranë u rritën me 5,1%, ndërsa në bazë vjetore me 32,6%. Në vitin 2011, një apartament në zonat më qendrore kushtonte 700–2.500 euro për metër katror; sot çmimet variojnë nga 2.500 deri në 4.500 euro për metër katror.
Të ardhurat mesatare mujore bruto në Shqipëri janë rreth 82 mijë lekë (850 euro). Në janar 2026 paga minimale u rrit nga 40 mijë në 50 mijë lekë (518 euro), duke e renditur Shqipërinë ndër vendet me pagën minimale më të ulët në Evropë, pas Moldavisë dhe Ukrainës. Në Tiranë është pothuajse e pamundur të gjesh një apartament me dy dhoma me qira nën 600 euro në muaj.
Nga “Tirana 2030” te realiteti
Valën e ndërtimeve e nxiti politika urbane e nisur gjatë mandatit të Edi Ramës si kryetar bashkie (2000–2011) dhe e vijuar nga pasardhësi i tij Erion Veliaj. Në vitin 2017 u miratua plani urbanistik “Tirana 2030”, i hartuar nga Stefano Boeri Architetti. Plani parashikonte zhvillim vertikal për të liruar hapësira publike dhe gjelbërim, si dhe përmirësim të transportit publik dhe korsive të biçikletave.
Sipas arkitektes dhe studiueses Dorina Pllumbi, plani hapi rrugën për densifikim intensiv. “Më parë ndërtesat mund të ishin deri në shtatë kate, maksimumi nëntë. Sot kemi projekte që kalojnë 70 kate,” thotë ajo. Ndërtesa më e lartë e përfunduar është “Downtown One” me 40 kate, por projekte edhe më të larta janë miratuar.
Pllumbi thekson se mungoi kujdesi për trashëgiminë historike: vila të vjetra u shembën, ndërsa qyteti ndryshon me ritëm të shpejtë, duke e bërë të vështirë për banorët të njohin lagjet e tyre.
Dyshime për pastrim parash
Raporti i Fondacionit Friedrich Ebert, me titull “Pastrimi i parave në sektorin e pasurive të paluajtshme”, vlerëson se korrupsioni dhe evazioni fiskal gjeneruan të paktën 8,168 miliardë euro në periudhën 2015–2024, kryesisht në sektorin e ndërtimit. Raporti argumenton se rritja e çmimeve nuk shpjegohet nga mekanizmat normalë të tregut, por nga faktorë që shtrembërojnë marrëdhënien mes ofertës, kërkesës dhe çmimit.
Akuzat për pastrim parash janë të pranishme në debatin publik, por pa prova konkrete të paraqitura publikisht.
Ndryshim i fytyrës së qytetit
Gati një shekull më parë, në vitin 1925, Tirana u projektua me kontributin e arkitektëve italianë gjatë periudhës fashiste. Sot, sipas disa analistëve, historia përsëritet në një formë tjetër. Pllumbi e quan këtë një “kolonialitet të butë të pushtetit”, duke folur për një ndjenjë inferioriteti të brendësuar ndaj Perëndimit.
Ndërkohë, qyteti përballet me probleme bazike si mungesa e ujit, e dukshme nga depozitat mbi çati. Për Pllumbin, këto janë “protesta të përhershme”: nëse planifikimi urban nuk adreson trafikun, shërbimet dhe cilësinë e jetës, ndryshimi mbetet sipërfaqësor.
Protestat kanë qenë të kufizuara, megjithëse lëvizje studentore në vitet 2018–2019 dhe mobilizimi për Teatrin Kombëtar treguan pakënaqësi qytetare.
Evropa si horizont
Anëtarësimi në Bashkimin Evropian shihet nga shumë shqiptarë si një rrugëdalje e mundshme. Por studiuesit paralajmërojnë se vendi përballet me sfida serioze, përfshirë drejtësinë tranzitore dhe korrupsionin. Për disa, integrimi mund të jetë një mundësi për forcimin e demokracisë; për të tjerë, ekziston rreziku që Shqipëria të mbetet në periferi të interesave më të mëdha.
Transformimi urban po ndryshon pamjen e Tiranës, por mbetet e paqartë nëse po i zgjidh problemet strukturore të qytetit dhe për kë po ndërtohet në të vërtetë ky realitet i ri urban./ Përshtati “Pamfleti”, nga “Voxeurop”
Lini një Përgjigje