FLASH
Shkruar nga Emin Azemi
In una regione che si sta rapidamente riconfigurando alla luce delle nuove sfide globali, l'attuazione di una Piattaforma panalbanese non è più un'opzione, ma un prerequisito per la sopravvivenza strategica. Il tempo della retorica folcloristica e dei fallimenti causati dagli ego politici deve essere lasciato alle spalle. Costruendo istituzioni pragmatiche e permanenti basate sui modelli europei di maggior successo, gli albanesi possono trasformare la loro interdipendenza in una vera forza. L'integrazione funzionale tra Tirana, Pristina e gli altri centri della regione non ostacola né sostituisce il nostro cammino verso la famiglia europea. Al contrario, ci rende più rilevanti dal punto di vista geopolitico e ci prepara a farne parte.
Nel contesto di una nuova frammentazione geopolitica nei Balcani, gli albanesi non possono rispondere alle sfide del momento con politiche isolate o un patriottismo folcloristico. Oggi è urgente una transizione verso una sovranità intelligente, in cui Albania e Kosovo mantengano l'indipendenza statale, pur accettando la loro interdipendenza strategica. Questo coordinamento non può essere raggiunto attraverso dichiarazioni, ma attraverso un'integrazione funzionale e un'armonizzazione legislativa, creando uno spazio economico comune secondo i modelli europei di maggior successo. In quest'ottica, Tirana deve offrire un ombrello diplomatico a tutti gli albanesi della regione, mentre Pristina dovrebbe fungere da pilastro per un'architettura di sicurezza comune. Solo attraverso una sinergia istituzionale che dia vita a un'agenda panalbanese e nello spirito dei processi euro-atlantici, si potrà realizzare una vera fattorizzazione regionale degli albanesi, garantendo sviluppo, stabilità e una voce unica sulla scena internazionale.
Per costruire una piattaforma di coordinamento, dobbiamo comprendere che il fattore albanese nei Balcani oggi opera all'interno di tre quadri giuridici e sociali completamente diversi: la realtà degli Stati sovrani (Albania e Kosovo). Questa realtà rappresenta il nucleo del processo decisionale politico albanese, ma risente dell'asimmetria dello status internazionale. L'Albania, pur essendo uno Stato membro della NATO, riconosciuto a livello globale e con un obiettivo primario di integrazione nell'UE, mostra spesso tendenze paternalistiche nei confronti degli altri albanesi della regione, mentre il Kosovo, pur essendo uno Stato la cui sovranità è contestata dalla Serbia, privo di riconoscimento universale (non è membro delle Nazioni Unite) e sottoposto a costante monitoraggio internazionale, si concentra principalmente sul consolidamento della statualità e della sicurezza. E tutti questi processi sono accompagnati da un paradosso: queste diverse priorità (la rapida integrazione di Tirana contro la sopravvivenza sovrana di Pristina) creano spesso agende diplomatiche incompatibili.
D'altro canto, abbiamo la realtà della partecipazione costituzionale (Macedonia del Nord e Montenegro). In questa realtà, gli albanesi non sono formalmente parte integrante dello Stato, ma sono fattori chiave per la stabilità dei territori in cui vivono. In Macedonia e Macedonia del Nord, gli albanesi hanno migliorato il loro status grazie all'Accordo di Ohrid, diventando parte integrante del governo, ma corrono il rischio di una frammentazione interna dei partiti e di essere utilizzati come "risorse" elettorali dalle autorità di Skopje.
Nel frattempo, in Montenegro, gli albanesi operano come minoranza nazionale integrata, spesso in un ruolo di "peso leggero" nel fragile equilibrio politico tra le forze filo-occidentali e quelle filo-serbe/russe.
Di conseguenza, in entrambi i paesi, la mancanza di una strategia da parte di Tirana e Pristina lascia questi albanesi a navigare da soli nelle torbide acque della politica locale.
Nello spazio albanese, esiste un'altra realtà, legata alla discriminazione e alla lotta per la sopravvivenza nella valle di Preševo. Questa è la realtà più critica e trascurata dello spazio panalbanese. Lì, la Serbia attua una strategia silenziosa di pulizia amministrativa, cancellando gli indirizzi degli albanesi a Medveđa, Bujanovac e Preševo per ridurne il numero sulla carta.
Come se non bastasse, nella valle di Preševo si registra una preoccupante disunione tra le forze politiche albanesi. A causa delle divisioni locali e della mancanza di una lista unitaria (che è stata imposta da Tirana e Pristina), gli albanesi spesso perdono la voce nel Parlamento serbo. Di conseguenza, questa regione viene trattata da Belgrado come una zona di sicurezza militare, il che blocca gli investimenti economici e incoraggia l'emigrazione di massa dei giovani albanesi.
L'anatomia dei fallimenti finora registrati è da ricondurre alla personalizzazione (ovvero al protagonismo) della politica e all'egocentrismo delle idee. Per lungo tempo, la politica albanese è stata guidata non da strategie statali a lungo termine, ma da rapporti personali tra i primi ministri o i leader di turno. Ciò ha portato alla strumentalizzazione delle questioni nazionali a fini elettorali interni, mentre gli accordi vengono firmati per ottenere effetti mediatici durante le campagne elettorali e dimenticati immediatamente dopo la chiusura delle votazioni.
Secondo esperienze passate, è accaduto che decisioni di importanza strategica nazionale siano state bloccate perché i leader si sono rifiutati di comunicare o hanno annullato le riunioni a causa di disaccordi tattici.
Gli incontri congiunti tra i governi di Albania e Kosovo hanno prodotto centinaia di memorandum, ma nessun meccanismo sanzionatorio per la loro mancata attuazione. Ciò è dovuto all'assenza di un organismo amministrativo o di un segretariato permanente che segua passo passo l'attuazione degli accordi sul campo. Pertanto, una volta svanita l'euforia mediatica, le burocrazie ministeriali di entrambi gli Stati ripristinano le barriere doganali, tariffarie e amministrative.
Në mes të Shqipërisë dhe Kosovës ka divergjenca strategjike në politikën e jashtme. Tirana dhe Prishtina shpesh dështojnë të ulen dhe të koordinojnë hapat përpara se të shpallin pozicione publike për nismat rajonale (siç tregoi përplasja publike për "Ballkanin e Hapur"), por pa hezitim shndërrohen në satelitë të ndikimeve të jashtme. Pa një agjendë unike mbarëshqiptare, qendrat tona politike përshtaten individualisht ndaj kërkesave të ndërkombëtarëve, duke krijuar asimetri dhe zëra kakofonikë në Uashington, Bruksel e Berlin.
Që paradoksi të jetë edhe më i madh, të gjitha këto çarje dhe divergjenca kanë prodhuar njëfarë proteksionizmi ekonomik me derivate të luftërave tregtare, kun ë pah kanëm dalur interesat e oligarkive lokale. Barrierat jotarifore (bllokimet e patateve, qumështit, ilaçit apo çimentos) shpesh nxiten nga grupe të ngushta interesi dhe monopole biznesi në Shqipëri dhe Kosovë, të cilat mbrohen nga politikanët lokalë.
Vendosja e tarifave të ndryshme, përfshi edhe taksën në Rrugën e Kombit pa asnjë konsultim paraprak, dëshmoi se interesat e arkës së njërit shtet u vendosën mbi interesin e integrimit ekonomik dhe lëvizjes së lirë të qytetarëve.
Shqiptarët janë ndër kombet me diasporë më të fuqishme në Evropë, por ajo funksionon e ndarë sipas linjave partiake ose krahinore (shoqata të Kosovës, shoqata të Shqipërisë). Është e pashpegueshme se si Shqipëria dhe Kosova nuk i kanë bashkuar kurrë fondet e tyre për të krijuar institute apo shkolla të unifikuara në mërgatë, duke çuar në humbjen e ngadalshme të gjuhës dhe identitetit te gjeneratat e reja.
Shqiptarët edhe pse nuk po mund të gjejnë një fushë të përshtatshme bashkërendimi, ata megjithatë nuk e kanë vështirë të gjejnë modele krahasuese. Evropa ofron formula të provuara se si shtete me interesa të ndryshme ose popuj të ndarë mund të krijojnë mekanizma të fuqishëm bashkërendimi.
Ka disa modele, por kësj radhe po marrim tre modele kryesore që vlejnë si referencë për hapësirën mbarëshqiptare: Modeli i Bashkëpunimit Pragmatik: Këshilli Nordik (Nordic Council), i krijuar në vitin 1952, ky këshill mbledh Danimarkën, Islandën, Norvegjinë, Suedinë dhe Finlandën dhe si qëllim final ka ruajtjen e sovranitetit. Shtetet nordike kanë politika të ndryshme të jashtme (p.sh., Norvegjia dhe Islanda nuk janë në BE, ndërsa Suedia, Finlanda dhe Danimarka po). Kjo tregon se asimetria e statusit ndërkombëtar nuk është pengesë për bashkëpunim, kurse integrimi është funksional. Pa pasur nevojë për një shtet të unifikuar, ky këshill krijoi Unionin Nordik të Pasaportave (lëvizje e lirë pa viza që nga vitet '50), një treg të përbashkët të punës dhe njohje automatike të të gjitha diplomave dhe sigurimeve shoqërore.
Ky është një mësim praktik për shqiptarët, sepse bashkëpunimi mund të ketë sukses në nivele teknike dhe ekonomike, edhe kur shtetet kanë rrugë të ndryshme të integrimit gjeopolitik.
Pastaj, kemi modelin e institucionalizimit të detyrueshëm: Traktati i Elizesë dhe i Akhenit (Aachen). Franca dhe Gjermania, pas shekujve të luftërave të përgjakshme, ndërtuan një motor të përbashkët . Sipas traktateve, qeveritë e të dyja vendeve (kryeministrat, ministrat) dhe komisionet ndërparlamentare janë të detyruara me ligj të mblidhen në afate të rregullta fikse Asnjë lider nuk mund ta anulojë mbledhjen për teke apo mospajtime personale. Dy shtetet kanë detyrim që për vendimet e mëdha të politikës së jashtme dhe të sigurisë në kuadër të BE-së dhe NATO-s të konsultohen me njëri-tjetrin përpara se të dalin me qëndrime publike.
Edhe ky model mund të jetë mësimi për shqiptarët, aq më tepër kur bashkërendimi i Tiranës dhe Prishtinës duhet të kthehet në detyrim ligjor institucional, duke e nxjerrë atë nga duart e egove të liderëve të momentit.
Është edhe një model tjetër që i përshtatet rrethanave shqiptare. Ai është modeli i kapërcimit të ndarjeve, që ndyrshe quhet Këshilli i Ministrave Veri-Jug (Irlandë). Ky organizëm u krijua pas Marrëveshjes së të Premtes së Mirë (1998) për të bashkërenduar punët mes Republikës së Irlandës dhe Irlandës së Veriut (pjesë e Britanisë së Madhe). Pa prekur kufijtë politikë, ky këshill menaxhon 12 fusha jetike të përbashkëta, si turizmi, bujqësia, mjedisi, shëndetësia dhe transporti. Madje edhe kur marrëdhëniet mes Londrës dhe Dublinit tensionohen (siç ndodhi gjatë procesit të Brexit), strukturat teknike të këtij këshilli vazhdojnë të bashkëpunojnë në terren për interesat e qytetarëve në të dyja anët.
Çka mund të mësojnë shqiptarët nga ky model? Ndërtimi i marrëdhënieve mes Kosovës, Shqipërisë dhe shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi e Luginë mund të funksionojë përmes agjencive teknike të përbashkëta, pa pasur nevojë të provokohen ekuilibrat e ndjeshëm kufitarë në Ballkan.
Për një bashkërendim më efikas në mes të shqiptarëve në rajon, nevojitet një Platformë e re mbarëshqiptare., e cila do të shtrihej në katër shtylla kryesore: Shtylla politike dhe ligjore, që do të rezultonte në një Këshill ndërparlamentar shqiptar (KNSH) dhe të një Forumi të përhershëm. Ky organizëm (sipas modelit Nordik) do të përbëhej nga delegatë të zgjedhur nga parlamentet e Shqipërisë dhe Kosovës, si dhe nga përfaqësuesit legjitimë politikë shqiptarë në Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi dhe Luginën e Preshevës.
Por kjo nuk do të arrrihej pa një mekanizëm që të detyronte konsultimin paraprak. Draftimi i një traktati të ri ndërshtetëror do të detyronte Tiranën dhe Prishtinën zyrtare të harmonizojnë qëndrimet e tyre për iniciativat e mëdha rajonale dhe diplomatike përpara shpalljes së tyre publike.
Në aspektin e funksionimit administrativ, do të ishte e domosdoshme ngritja e një sekretariati teknik të përhershëm, që nënëkupton vendosjen e një zyre ekzekutive me seli në Tiranë ose Prishtinë, e udhëhequr nga profesionistë dhe ekspertë apolitikë, me detyrën e vetme: monitorimin ditor të zbatimit të marrëveshjeve të nënshkruara.
Shtylla e dytë e kësaj platforme do të ishte e shtylla ekonomike dhe Infrastrukturore, e që do të mund të quhej Agjencia e Integrimit Funksional, e cila do të merrej me krijimi i një trupe të përbashkët juridike për zgjidhjen e shpejtë të mosmarrëveshjeve biznesore mes kompanive të Shqipërisë dhe Kosovës, duke shmangur bllokimet arbitrare në kufij, njohjen automatike fitosanitare dhe doganore që do të rezultonte në krijimi i një korridori të gjelbër të mirëfilltë ku certifikatat e lëshuara nga autoritetet e njërës palë pranohen pa kontrolle të dyfishta në pikën tjetër kufitare.
Kjo shtyllë do të përfshinte edhe bursën e përbashkët të energjisë dhe siguria. Zgjerimi i plotë i projektit ALPEX (bursa e përbashkët e energjisë) për të përfshirë edhe Maqedoninë e Veriut, duke garantuar pavarësi dhe siguri energjetike për mbarë faktorin shqiptar në rajon.
Shtylla arsimore, kulturore dhe e diasporës, që do të zhvillohej përmes një fondi të përbashkët financiar. Shqipëria dhe Kosova duhet të ndajnë një përqindje fikse vjetore nga GDP-ja e tyre (p.sh. 0.1%) për një fond unik kombëtar. Ky fond do të menaxhohej në mënyrë transparente për të financuar: mbarëvajtjen e shkollave dhe gjuhës shqipe në diasporë, subvencionimin e plotë të librave, kulturës dhe mediave shqip në Luginën e Preshevës dhe Mal të Zi dhe për të unifikimi sistemit arsimor. Bashkimi i plotë i kurrikulave shkollore që nga arsimi fillor deri te ai i mesëm, si dhe krijimi i një rrjeti të përbashkët të kërkimit shkencor mes akademive të shkencave në Tiranë dhe Prishtinë.
Platforma mbarëshqiptare duhet ta ketë edhe shtyllën e sigurisë dhe teknologjisë. Sulmet e shpeshta ndaj infrastrukturave digjitale qeveritare kërkojnë një grup të përbashkët ekspertësh (Task-Force) për të mbrojtur të dhënat shtetërore të Shqipërisë, Kosovës dhe institucioneve të udhëhequra nga shqiptarët në rajon.
D'altro canto, è necessario anche un protocollo unico per le emergenze civili. L'unificazione delle capacità logistiche e umane degli eserciti e delle strutture di emergenza (come dimostrato con successo durante il terremoto in Albania o le alluvioni in Kosovo), ma regolata da un protocollo di intervento rapido e permanente.
In una regione che si sta rapidamente riconfigurando alla luce delle nuove sfide globali, l'attuazione di una Piattaforma panalbanese non è più un'opzione, ma un prerequisito per la sopravvivenza strategica. Bisogna lasciarsi alle spalle il tempo della retorica popolare e dei fallimenti causati dagli ego politici. Costruendo istituzioni pragmatiche e permanenti basate sui modelli europei di maggior successo, gli albanesi possono trasformare la loro interdipendenza in una vera forza. L'integrazione funzionale tra Tirana, Pristina e gli altri centri della regione non ostacola né sostituisce il nostro cammino verso la famiglia europea. Al contrario, ci valorizza geopoliticamente e ci prepara a farne parte. È dovere delle élite accademiche, sociali e politiche odierne trasformare questa visione in un programma d'azione concreto, dimostrando maturità e responsabilità nella costruzione dello Stato di fronte alla storia./ Opuscolo
Skopje, 31 maggio 2026
Lini një Përgjigje