FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Nei Balcani occidentali, al contrario, la credibilità dell'adesione a pieno titolo rimane essenziale per sostenere le riforme politiche, in particolare nel campo dello stato di diritto...
Alla Conferenza sulla sicurezza di Monaco del 2026, il presidente ucraino Volodymyr Zelensky dichiarò che l'Ucraina "ha bisogno di una data" per l'adesione all'Unione Europea. Avvertì che, senza una prospettiva di adesione credibile, la Russia avrebbe cercato di ostacolare il futuro europeo dell'Ucraina e sottolineò l'obiettivo di Kiev di essere pronta ad aderire entro il 2027.
L'appello di Zelensky riflette una più ampia trasformazione del ruolo dell'allargamento. In seguito all'invasione su vasta scala dell'Ucraina da parte della Russia nel 2022, l'allargamento dell'UE si è rapidamente trasformato da un processo bloccato e politicamente controverso in uno strumento centrale per la sicurezza europea. L'Ucraina e la Moldavia hanno ottenuto lo status di paese candidato, la Georgia ha acquisito la prospettiva europea e poi lo status di paese candidato. Nel frattempo, i negoziati di adesione con i paesi dei Balcani occidentali hanno ripreso slancio.
Da allora, l'allargamento è stato sempre più utilizzato non solo per preparare i paesi all'adesione, ma anche per rafforzare la stabilità e ancorare l'orientamento politico in un contesto geopolitico caratterizzato da guerre e incertezza strategica, scrive Matteo Bonomi in un'analisi per l'Istituto Affari Internazionali.
Questo nuovo ruolo strategico ha messo in luce le tensioni interne alla stessa politica di allargamento. Sebbene l'adesione rimanga l'obiettivo formale centrale, negli ultimi anni l'Unione ha fatto sempre più ricorso a forme flessibili di integrazione graduale per fornire sostegno finanziario, accesso istituzionale, ancoraggio politico e cooperazione in materia di politica estera e di difesa ben prima dell'adesione. Poiché l'adesione formale rimane politicamente incerta, ineguale e dipendente dalla discrezione degli Stati membri, strumenti come il Fondo europeo di pace, il Fondo per l'Ucraina e il Fondo per la riforma e la crescita dei Balcani occidentali hanno esteso significativamente l'integrazione nella pratica.
In questo contesto, si è riaperto il dibattito sulla necessità di nuovi modelli istituzionali per l'allargamento. Tra le proposte figurano l'adesione graduale, l'integrazione nel Mercato Comune come status intermedio e, più recentemente, il cosiddetto "allargamento inverso". Tali proposte mirano a conciliare l'urgenza geopolitica con il quadro di adesione esistente. Tuttavia, i paesi candidati hanno intrapreso riforme politicamente onerose e socialmente dirompenti non solo per i benefici di un'integrazione parziale, ma anche perché tale integrazione rappresentava un percorso credibile e irreversibile verso l'adesione.
Në këto kushte, pyetja kryesore nuk është nëse zgjerimi kërkon modele të reja institucionale, por si të sigurohet që integrimi i përshpejtuar të forcojë dhe jo të zëvendësojë anëtarësimin. Kjo sfidë merr forma të ndryshme sipas rajoneve. Në Ukrainë, integrimi gradual është bërë një instrument thelbësor për qëndrueshmërinë e shtetit në kushtet e luftës.
Në Ballkanin Perëndimor, përkundrazi, besueshmëria e anëtarësimit të plotë mbetet e domosdoshme për të mbështetur reformat politike, veçanërisht në fushën e sundimit të ligjit. Ruajtja e një perspektive të besueshme anëtarësimi, duke sekuencuar në mënyrë strategjike integrimin gradual, është bërë kështu thelbësore për efektivitetin e zgjerimit dhe për rolin e tij në forcimin e sigurisë evropiane.
Modeli historik i zgjerimit: anëtarësim i besueshëm dhe integrim gradual
Zgjerimi i BE-së ka qenë gjithmonë një proces njëkohësisht gjeopolitik dhe i bazuar në meritë. Që nga fazat e para, anëtarësimi shërbeu jo vetëm për integrimin ekonomik, por edhe për konsolidimin e orientimit politik dhe stabilizimin e rendit të sigurisë në Evropë. Kjo u pa në anëtarësimin e Mbretërisë së Bashkuar në vitin 1971, në kontekstin e shpërbërjes graduale të perandorisë së saj dhe përshtatjeve ekonomike që kërkonte pranimi i acquis communautaire, si dhe në zgjerimin drejt Greqisë (1981), Spanjës dhe Portugalisë (1986), që mbështeti konsolidimin demokratik dhe i ankoroi këto vende në rendin politik dhe të sigurisë perëndimore.
Me kalimin e kohës, kjo logjikë politike u institucionalizua përmes një sekuencimi të veçantë të integrimit gradual dhe anëtarësimit të besueshëm. Anëtarësimi u bë i kushtëzuar nga përmbushja e kritereve politike, ekonomike dhe ligjore, ndërsa vendet kandidate integroheshin progresivisht në pjesë të kornizës rregullatore të BE-së. Kjo i lejoi BE-së të mbështeste transformimin e brendshëm duke i ankoruar funksionalisht këto vende në sistemin e saj edhe para anëtarësimit.
Ky model u formalizua më tej në vitet 1990 me kriteret e Kopenhagës dhe instrumentet e strukturuara të anëtarësimit. Marrëveshjet Evropiane u dhanë vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore qasje progresive në tregun dhe politikat e BE-së në këmbim të reformave, duke e kthyer integrimin gradual në një instrument qendror të zgjerimit. Thelbësore ishte se këto faza ndërmjetëse funksiononin sepse ishin të lidhura me një rrugë të besueshme drejt anëtarësimit të plotë. Vendet kandidate ndërmorën reforma të kushtueshme jo vetëm për përfitime të pjesshme, por sepse ato përbënin pjesë të një trajektoreje të arritshme drejt anëtarësimit.
Ky model ishte i integruar në arkitekturën më të gjerë euro-atlantike të sigurisë pas Luftës së Ftohtë. NATO ofronte garanci sigurie, ndërsa zgjerimi i BE-së ankoronte transformimin politik dhe ekonomik. Së bashku, ato mundësuan integrimin progresiv të vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore në rendin evropian dhe transatlantik.
Efektiviteti i zgjerimit nuk buronte kryesisht nga dizajni i fazave ndërmjetëse të integrimit, por nga besueshmëria e anëtarësimit. Integrimi gradual ishte efektiv sepse ishte i vendosur brenda një procesi politik me një përfundim të qartë dhe të arritshëm.
Transformimet strukturore para vitit 2022: zgjerim i integrimit, rënie e besueshmërisë
Rilançimi i zgjerimit pas vitit 2022 u mbështet mbi transformime që kishin filluar më herët. Në dy dekadat e fundit, zgjerimi u përshtat me profile më të vështira të vendeve kandidate, me kontestim politik në rritje brenda BE-së dhe me një mjedis ndërkombëtar më pak të favorshëm.
Së pari, ndryshoi profili i vendeve kandidate. Zgjerimi përfshiu gjithnjë e më shumë shtete pas konflikteve dhe strukturalisht të brishta, ku stabilizimi dhe rindërtimi u bënë prioritete paralele me anëtarësimin. Në Ballkanin Perëndimor, BE-ja përdori zgjerimin si pjesë të një strategjie pasluftës, duke ofruar ndihmë financiare, qasje në treg dhe integrim rregullator edhe kur anëtarësimi ishte politikisht i largët.
Së dyti, zgjerimi u politizua më shumë dhe u vu nën kontroll më të fortë të shteteve anëtare. Krizat e brendshme të BE-së dhe “lodhja nga zgjerimi” rritën përdorimin e vetos dhe e bënë procesin më të pasigurt dhe më pak të parashikueshëm.
Së treti, mjedisi ndërkombëtar u bë më i paqëndrueshëm. Rritja e rolit të Rusisë dhe pasiguritë në angazhimin e SHBA-së ekspozuan kufizimet e një modeli që mbështetej në garanci të jashtme sigurie.
Si rezultat, u krijua një çekuilibër: integrimi gradual u zgjerua, ndërsa besueshmëria e anëtarësimit u dobësua.
Zgjerimi në një mjedis të përkeqësuar sigurie
Pushtimi rus i vitit 2022 e riktheu zgjerimin si instrument strategjik. BE-ja i dha status kandidat Ukrainës dhe Moldavisë dhe ringjalli procesin me Ballkanin Perëndimor.
Në të njëjtën kohë, integrimi gradual u përshpejtua. Në Ukrainë, ai lidhet drejtpërdrejt me stabilitetin ekonomik, vazhdimësinë institucionale dhe kapacitetin mbrojtës të shtetit. BE-ja hapi buxhetin e saj për një vend kandidat në një shkallë të paprecedentë. NATO dhe marrëveshjet dypalëshe mbeten thelbësore për sigurinë.
Në Ballkanin Perëndimor, progresi në Malin e Zi dhe Shqipëri tregon se anëtarësimi i besueshëm mund të rikthejë dinamizmin e reformave. Integrimi material u thellua përmes instrumenteve të reja financiare dhe politike.
Rikalibrimi i zgjerimit: lidhja mes anëtarësimit dhe integrimit
Sot, tensioni midis dimensionit formal të anëtarësimit dhe integrimit praktik është rritur. Disa propozojnë integrim në Tregun e Përbashkët para anëtarësimit, të tjerë anëtarësim të fazuar ose edhe anëtarësim përpara integrimit të plotë.
Sipas Bonomit, këto modele adresojnë sfida reale, por problemi kryesor mbetet politik: rikthimi i koherencës midis integrimit dhe premtimit për anëtarësim.
In Ucraina, l'integrazione accelerata è essenziale per la stabilità durante la guerra. Nei Balcani occidentali, la credibilità dei membri rimane il principale fattore trainante delle riforme, soprattutto in materia di stato di diritto.
Al contempo, è necessaria un'integrazione graduale per gestire l'adeguamento economico ed evitare nuove divisioni regionali durante il processo di allargamento.
In conclusione, l'allargamento non richiede una reinvenzione, ma una ricalibrazione. L'UE deve garantire che l'integrazione graduale rimanga chiaramente legata alla piena adesione. Senza questo collegamento, l'allargamento rischia di trasformarsi in un processo di integrazione senza fine, indebolendo il suo potere trasformativo e il suo ruolo strategico nella sicurezza europea. / Opuscolo /
Lini një Përgjigje