FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Promossa dal governo Rama come innovazione e riforma, l'applicazione dell'intelligenza artificiale in Albania alla gestione dei dati e alla sorveglianza solleva un interrogativo più profondo: chi è responsabile quando le decisioni sono plasmate da algoritmi?
Quando l'Albania ha nominato Diella nuovo Ministro di Stato virtuale per l'Intelligenza Artificiale e l'Innovazione, si è trattato di una sorprendente ascesa per un funzionario pubblico che aveva iniziato a lavorare per il governo solo 8 mesi prima.
Ma in qualità di assistente cordiale e affabile per il progetto "e-Albania", che offre servizi digitali che vanno dalla registrazione dei veicoli ai servizi consolari, Diella si è dimostrata estremamente efficiente.
Secondo l'ufficio stampa del Primo Ministro Edi Rama, prima della promozione, Diella aveva registrato 972.000 interazioni con il pubblico, emesso 36.000 documenti e stabilito un nuovo standard per la pubblica amministrazione.
I funzionari governativi intravidero un potenziale ancora maggiore in un ruolo ministeriale e affidarono a Diella la responsabilità degli appalti pubblici, un settore da tempo considerato altamente vulnerabile alla corruzione.
A Diella fu inoltre affidato il compito di ampliare l'accesso dei cittadini ai servizi pubblici, digitalizzare i documenti e introdurre l'intelligenza artificiale nei settori più importanti del paese.
Ma dietro questo fascino, si celano grandi interrogativi su cosa faccia realmente Diella, chi supervisioni la nuova responsabile e quali possano essere i vantaggi e i rischi. Diella è affascinante, ha un'etica del lavoro sovrumana e ha l'aspetto e la voce di una famosa attrice albanese.
Se tutto ciò sembra troppo bello per essere vero, è perché lo è: Diella è un avatar virtuale generato dall'intelligenza artificiale. Annunciando la nomina, Rama ha descritto Diella come un "passo audace" verso l'indipendenza digitale.
Persino i suoi subordinati si vantavano che lei sarebbe stata in grado di rendere le procedure di appalto pubblico "al 100% prive di corruzione". Il primo ministro virtuale al mondo e la rapida espansione di un sistema di sorveglianza capillare si stanno rivelando segnali del fatto che l'Albania sta diventando un leader tecnologico nella regione.
Ma al tempo stesso, questi sistemi rivelano un problema più profondo: la mancanza di trasparenza nella loro costruzione, gestione e interconnessione. Per un Paese che aspira ad aderire all'Unione Europea, ciò solleva seri interrogativi sulla protezione dei dati, sul controllo democratico e su chi, in ultima analisi, detenga il controllo del futuro digitale dell'Albania.
Slow Media Albania, un organo di informazione con sede a Tirana specializzato in giornalismo investigativo approfondito, ha contattato l'ufficio del Primo Ministro Rama per un commento in merito a questa questione.
Dhe në një përgjigje me shkrim, zyra shpjegoi se Diella është një sistem inteligjence artificiale i zhvilluar nga Agjencia Kombëtare për Shoqërinë e Informacionit (AKSHI) dhe i integruar në platformën e-Albania për të ofruar shërbime publike të automatizuara.
Zyra sqaroi gjithashtu se Diella nuk ka kompetenca të vërteta vendimmarrëse dhe synon të përdoret vetëm si një mjet mbështetës për të ndihmuar punonjësit e administratës publike.
Pra, sipas reagimit zyrtar, Diella nuk merr vendime administrative ose ligjore në mënyrë autonome dhe përgjegjësia formale për çdo akt ose veprim që rrjedh nga përdorimi i saj i mbetet personit ose institucionit që bashkëvepron me sistemin dhe e përdor atë për të marrë vendime përfundimtare.
Por më shumë pyetje u ngritën nga shpjegimi i zyrës se sistemi nuk bazohet në infrastrukturën lokale dhe se përpunimi i të dhënave dhe ekzekutimi i modeleve të inteligjencës artificiale kryhen brenda mjediseve të menaxhuara nga Microsoft Azure. AKSHI konfirmoi gjithashtu mbështetjen te Azure, një platformë publike e cloud-computing e operuar nga gjigandi amerikan Microsoft, që ofron ruajtje të dhënash, si dhe shërbime të inteligjencës artificiale.
Sipas Silva Arapit, një eksperte për mbrojtjen e të dhënave, përdorimi i platformës ofron avantazhe si nivele të larta sigurie teknike dhe mbrojtje kundër sulmeve kibernetike, të cilat administratat publike shpesh nuk mund t’i arrijnë pa investime të mëdha.
Megjithatë, edhe rreziqet janë shumë të mëdha. Kur të dhënat shtetërore shumë të ndjeshme trajtohen përmes infrastrukturës së huaj, shteti e humbet autonominë, bëhet i varur nga palët e treta dhe përballet me shqetësime në lidhje me aksesin e huaj dhe transferimet ndërkufitare të të dhënave.
Shqipëria ka regjistruar një rritje të incidenteve kibernetike, nga 16 në vitin 2019 në 46 vitin e kaluar. Sektorët më të prekur përfshijnë infrastrukturën dixhitale, energjinë dhe transportin. Për Arapin, ky është një sinjal paralajmërues në një kohë kur aktorët keqdashës po përdorin teknologji më të përparuara.
Kur flitet për detaje teknike se si funksionon Diella, Shqipëria zbulon shumë pak informacion. AKSHI vendos kufizime të rrepta, duke përmendur sigurinë kombëtare. Por pikërisht këtu qëndron paradoksi: shteti po e promovon Inteligjencën Artificiale
si një mjet transparence, ndërkohë që refuzon të zbulojë se si funksionon vetë sistemi. Shfaqja e Diellës vjen në të njëjtën kohë kur Shqipëria po zgjeron një infrastrukturë mbikëqyrjeje mbarëkombëtare që ka sjellë vendosjen e mijëra kamerave për të monitoruar hapësirat urbane dhe sistemet e trafikut.
Projekti “Smart City” ka shkaktuar shumë kritika për mungesën e transparencës dhe përfshirjen e të huajve. Dokumentet zyrtare tregojnë se edhe institucionet shtetërore kanë vështirësi të kuptojnë plotësisht teknologjitë që po formësojnë administratën. Nisma u shpall në prill të vitit 2024, kur ish-Ministri i Brendshëm Taulant Balla arriti një marrëveshje me kompaninë Presight nga Emiratet e Bashkuara Arabe. Kompania, pjesë e Grupit G42, premton një platformë inteligjence urbane sovrane.
Sipas marrëveshjes, kompania do të zbatojë një program të tillë në 20 qytete dhe 28 pika kufitare. Edi Rama ka deklaruar se projekti do ta bëjë Shqipërinë një nga vendet më të sigurta në botë, duke u shprehur se do të jetë e pamundur të lëvizësh nëpër rrugët e Shqipërisë për të kryer shkelje.
Por nuk janë bërë publike detajet financiare dhe masat mbrojtëse. Edhe struktura e prokurimit është e pazakontë falë ligjit që i përjashton kompanitë nga EBA nga respektimi i procedurave standarde.
Kërkesat për lirinë e informacionit hasën në pengesa. Ministria konfirmoi se kontrata nuk mund të publikohej për shkak të konfidencialitetit. AKSHI thotë se nuk ekziston një regjistër qendror për sistemin e mbikëqyrjes.
Detaje të tjera, si përdorimi i kamerave biometrike, mbahen të fshehta. AKSK tha se nuk mban një listë të sistemeve të mbikëqyrjes dhe policia deklaroi se nuk operon sisteme të njohjes së fytyrës, duke i quajtur kamerat standarde CCTV.
Megjithatë, Arapi thotë se kjo mospërputhje është shqetësuese pasi “kamerat inteligjente” shkojnë përtej sistemeve klasike. Smart City mund të jetë zbatuar në shkelje të ligjit shqiptar dhe atij të BE-së, pa vlerësime rreziku.
Qytetarët kanë të drejtë të dinë se si përpunohen të dhënat e tyre, por nuk ka prova të ndonjë konsultimi publik paraprak. Ndonëse Ministria thotë se do të respektohet GDPR, asnjë vlerësim i ndikimit (DPIA) nuk është kryer.
IDPC vuri në dukje se Shqipëria miratoi një ligj të ri për mbrojtjen e të dhënave, por rregullat e BE-së për inteligjencën artificiale do të hyjnë në fuqi vetëm në vitin 2027. Kjo krijon rreziqe pasi sisteme me rrezik të lartë mund të vendosen pa vlerësime paraprake.
Trajektorja e rrezikshme e Shqipërisë ka një precedent në Serbi, ku autoritetet kanë vendosur mijëra kamera inteligjente kineze pa rregulla të qarta. Pasiguria ligjore dhe mungesa e dokumentacionit teknik atje nxitën reagime të forta.
Rezistenca në Serbi funksionoi sepse presioni publik filloi herët, përpara se mbikëqyrja biometrike të bëhej rutinë. Shqipëria tani po përballet me të njëjtin rrezik ku teknologjia po përparon më shpejt se rregullimi institucional.
Inva Hasanaliaj, themeluesja e Slow Media Albania, thekson nevojën për hetime të thella për të siguruar llogaridhënie në këtë epokë të re digjitale që po transformon shoqërinë shqiptare në heshtje.
Questo rapido sviluppo tecnologico, in assenza di un quadro giuridico chiaro e di trasparenza, rischia di trasformare l'innovazione in uno strumento di sorveglianza autoritaria, violando i principi fondamentali di privacy e democrazia necessari per l'integrazione europea.
In assenza di un ampio dibattito pubblico e di una supervisione indipendente, il futuro della sicurezza digitale nel Paese rimane incerto, lasciando i cittadini indifesi di fronte ad algoritmi che non sono legalmente responsabili delle loro decisioni.
Mentre il governo si vanta dei successi del ministro virtuale, la realtà della sicurezza informatica e dell'autonomia dei dati rimane una sfida aperta che richiede un'attenzione immediata.
La pubblica amministrazione sta cedendo le chiavi della gestione dei dati a piattaforme internazionali e aziende private, creando una dipendenza a lungo termine che potrebbe comportare elevati costi politici ed economici in futuro.
La necessità di sovranità digitale non deve essere sacrificata in nome di una modernizzazione superficiale che cela la mancanza di un reale controllo sulle infrastrutture critiche del Paese. L'Albania si trova a un bivio: deve scegliere tra essere un laboratorio sperimentale per tecnologie incontrollate o uno Stato che utilizza l'innovazione per rafforzare la libertà e la trasparenza dei suoi cittadini.
Ora spetta alla società civile e alle istituzioni indipendenti chiedere conto delle proprie azioni e garantire che la digitalizzazione non rappresenti un percorso senza ritorno verso una società totalmente monitorata senza il suo consenso. / Opuscolo di "Transitions Online"
Para 7 viteve mu desh nje dokument qe vertetonte se unë jam biri i tim eti, të cilin e mora menjehere ne gjendjen civile te mininibashkise. Mu desh seriish nje dokument i tille dhe me thane e jep e albania. Edhe pas një muaji me pergjigjej ne kerkim, pas sorollatjeve boshe me thane se duhet te bej lutje ne bashki qe ajo te pyese e albanian. Harxhova 42 dite poshte e lart . Kjo është ealbania e mallkimit te mallkimeve te Shqiperise Edi Rama. Pse kur sna u deshen kishim politikane si Aqif Pssha, Luigj Gurakuqi, Mehdi Frasheri dhe sot kemi debile si Flamur Noka, hajvane si Zeqineja, autokrate si Berisha, perbindesha si Rama
Tall by Rama me taksat e pop shqiptar. Nje her thot se bleu dy satelit..., per ke i bleu dhe kujt po i sherbejn ata satelit... . Tani flet per Diellen(=IA). Sado intelegente te jet ajo, prap ajo komandohet e programohet nga njerezit.