FLASH
Shkruar nga Pamfleti
L'ex Primo Ministro e storico leader del Partito Socialista, Fatos Nano, è scomparso oggi all'età di 73 anni. Nel porgere le condoglianze alla sua famiglia, riproponiamo una delle sue interviste più belle e sincere, dopo la sua scarcerazione.
L'intervista è stata rilasciata alla giornalista Rudina Xhunga, allora intervistatrice per il quotidiano Koha Jonë, nel maggio 1997.
In queste 50 domande e risposte potrete scoprire alcuni dettagli intimi dell'infanzia e della giovinezza di Fatos Nano, la sua conoscenza del socialismo, per poi proseguire con i suoi giorni dopo la prigione e tutta la sua vita in politica.
Rudina Xhunga- Come dovrebbe rivolgersi a te "Koha Jonë" dopo il tuo rilascio dalla prigione, signore, o compagno Fatos?
Fatos Nano - Diventiamo amici, tanto meglio. Forse "amico" è un titolo meno formale e più umano.
Rudina Xhunga- Dove sei nata e quando?
Fatos Nano- Nell'ospedale di maternità di Tirana, nel settembre del 1952.
Rudina Xhunga- Ti hanno mai parlato di qualche segno particolare del tuo compleanno?
Fatos Nano - Era una giornata del tutto normale. Strani segnali, non so quanto inquietanti, apparvero in seguito. All'età di 9 anni, mia madre mi riportò in vita ancora una volta. Mentre ero caduto in coma, dopo una convulsione febbrile, e mia nonna pensava che stessi dormendo, mia madre, appena tornata dalla scuola dove insegnava, con l'intuizione che solo una madre ha, mi strappò da una morte imminente e mi portò in bicicletta a una velocità che andava oltre ogni immaginabile fino all'ospedale.
Rudina Xhunga- Eri uno studente ambizioso a scuola o...?
Fatos Nano - La mia visione iniziale era quella di godermi la vita senza trascurare la preparazione a tutto ciò che avrei potuto incontrare lungo il cammino. Ho sempre accettato e affrontato le sfide, ma non posso dire di averle superate tutte. Ambizioso? Certo, in senso costruttivo.
- Quando hai iniziato a interessarti al socialismo?
- A quel tempo, il socialismo era l'idea faro. Un cielo azzurro, dove poter giocare, almeno fino all'adolescenza. Il rapporto della mia generazione con la vita non era molto ansioso e di conseguenza privo di molte vette. C'era chi desiderava le vette finché non sentiva qualche... fischio della polizia. Per esempio, Fatos Lubonja e io fummo espulsi dal liceo per un incidente del tutto banale. Alcuni incontrarono persino le restrizioni del regime in giovane età, altri no, per una serie di circostanze.
- Perché uno studente di Economia Politica?
- Isha në plazh, kur më thanë se më kishte dalë e drejta e studimit për ekonomi politike. Kur pyeta, ç’kërkonin bashkë ekonomia me politikën, më shpjeguan se kishte të bënte me Marksin. Atëherë kërkova një libër të tij dhe gjeta Kapitalin. Mandej me rrjedhën e kurbës profesionale, kam konstatuar me qetësi racionale se ekonomist nuk mund të bëhesh pa njohur edhe Kapitalin, në sensin e njohjes së historisë së doktrinave të mendimit, ku mund të dallosh qartë kthesat, apo spekulimet që janë bërë me idetë në kohë të ndryshme.
- Dhe pas periudhës studentore, ende vazhdon t’ju tërheqë socializmi?
- Idetë në çdo kohë i përgjigjen rrethanave të caktuara dhe është absurditet i provuar nga historia të transportosh konkluzione apriori, nga një epokë në tjetrën, pasi i imponon brezave që vijnë skllavërinë e mendimit. Përfundimisht socializmi dhe sot është një ide, një doktrinë dhe do dëshiroja të veçoja si shtyllën e tij solidaritetin social, idenë e shanseve të barabarta, ose më saktë mekanizmin e mbrojtjes së shtresave të margjinalizuara të shoqërisë.
- Ju kujtohet, kur bënit faje fëmije, t’ju ketë thënë nëna: “Në burg do shkosh ndonjë ditë!”?
- Më trembte ndonjëherë me xhaxhi policin, që e pashë se s’ishte dhe aq xhaxhi i keq, kur përjetova burgun, pse dhe policët janë njerëz që sigurojnë me punën e tyre jetën e familjes. Megjithatë kam parë dhe xhaxhi katilin, xhaxhi gogolin.
Dua të kujtoj se gjashtë muajt e fundit para burgosjes, burgu mu bë një realitet gati i parashikueshëm dhe nisa të stërvitesha për izolimin nga bota, duke qëndruar për orë të tëra i vetëm në errësirën e dhomës sime. Tre ditë para arrestimit tërhoqa veç nënën, që vuante nga zemra dhe mund të pësonte shok për shkakun tim dhe i thashë: “Mama, me mua mund të ndodhë gjithçka. Nuk dua të shqetësohesh”. Ajo m’u përgjigj duke derdhur dy pika lot: “Unë të kam bekuar një herë kur i hyre kësaj rruge dhe do të të dua çfarëdo të ndodhë me ty. Mos ki merak për mua. Do bëhem e fortë.” Nuk arriti ta çonte deri në fund premtimin, pasi mosha dhe dhimbja bënë të vetën.
- Thonë se jo gjithë të këqijat vijnë për keq. Ç’të mirë solli burgu për ju?
- Mesa duket vetëm burgu më mungonte për ta konsideruar veten të plotë dhe të përgatitur për gjithçka. Kisha qenë pedagog, kisha punuar në institute kërkimore dhe pranë majës së piramidës komuniste, që nuk ishte aq e frikshme, edhe sikur të tentoje me guxim për të ofruar diçka. Kam punuar tre vjet në një kooperativë bujqësore të malësisë së Tiranës, në Metalurgjikun e Elbasanit, sapo dola nga shkolla, ku edhe krijova çerdhen time familjare. Pra, më mungonte vetëm burgu për të shijuar në mënyrë dashamirëse eksperiencat e ndryshme që të dhuron jeta. Nuk them se tani duhet të bëj ekzaktësisht të njëjtat gjëra, për të provuar sërish se i përballoj, por besoj është një cikël i realizuar që më jep mundësi ta shijoj pjesën tjetër të jetës me nota optimiste.
- Ç’i ndryshoi burgu karakterit tuaj?
- Nëse hyn tek ndryshimet e karakterit, jam bërë më reflektiv, më tolerant. Bazuar tek eksperienca personale dhe ajo e të tjerëve mendoj se, kur bën pak burg, del i inatosur dhe hakmarrës, kur bën një burg afatmesëm fiton aftësinë e kontrollit të emocioneve dhe racionalitetin, ndërsa, ka shembuj të gjallë për ç’ndodh me njeriun pas një burgu të zgjatur.
- A ka pasur një takim midis jush dhe Alisë para largimit nga 313?
- Ishte takim i pashmangshëm natën e revoltës, kur u shpërthyen dyert dhe të burgosurit në revoltë e sipër kishin pikësynimin të mbërrinin në qelinë time, me idenë funksionuese, ose jo, se pa Nanon s’fitohet liria. Kështu u gjenda pandehmas në qelinë prej 15 metra katror, i rrethuar nga 45 vetë, midis të cilëve të ashtuquajturit kapobanda më të rrezikshëm të viteve të fundit, 7 gra arkëtare fondacionesh, një çift italian i ndarë prej 45 ditësh, që në panikun e përgjithshëm putheshin dhe derdhnin lot gëzimi. Midis tyre ishte dhe Alia, që mori një gërvishtje në ballë, kur dy hasëm nxorën thikat për të larë hesapet. Ishte një kontakt krejt njerëzor. E vlerësova veçanërisht, pse ai, për asnjë çast nuk humbi gjakftohtësinë.
- Ç’ndryshim ka pësuar marrëdhënia juaj me Berishën nga viti ’91 në ’97?
- Marrëdhënia ime me Berishën nuk mund të them se s’ka ndryshuar. Kam pasur dy ekstreme kontaktesh me të. Me Berishën e 90-ës, në godinën e “Zërit të Popullit”, kontrollonim bocat e shkrimeve të njëri- tjetrit dhe diskutonim plot pasion për ç’mund dhe ç’duhej ndryshuar që të sigurohej hapja e shoqërisë shqiptare. Ato ditë, kur ende ndihej zemra e kardiologut, që rrihte, ndryshojnë shumë nga dita e incidentit të Shkodrës, ku na bllokuan rrugën dhe ai lëshoi shprehjen “Shkodra nuk i do socialistët”. Më kujtohet t’i kem thënë: “Zoti Berisha! Të gjithë po presim që ju të ndihmoni Partinë Demokratike të qeverisë më mirë vendin, duke e lënë të pavarur dhe të arrini personalisht të bëni mirë presidentin. Këto janë kërkesat minimale dhe maksimale që do t’i shërbejnë qetësimit të situatës.”
Pas kësaj erdhi menjëherë burgosja, ndjekur nga 101 veprime të Berishës, që më shoqëruan në burg. Për shembull, ende pa u bërë publik mocioni i porsambërritur në zyrat e PS- së, Berisha e mori vesh nga të parët. (Nuk dua të zgjatem me këtë temë). Menjëherë u dërguan 4 gardianë special nga Tirana që bllokuan dhe sportelin e qelisë sime, duke më shpëtuar së paku nga minjtë. Porosia e tij direkte ishte: “Kujdes! Nga burgu ka dalë një letër tepër e rrezikshme për politikën shqiptare.”
Megjithatë mendoj se Berisha është skematik në tipin e tij reaktiv, apo reflektiv, në sjelljet morale, njerëzore dhe ato politike, ndaj nuk më është dashur të harxhoj kohë për vëzhgimin e tij. Mjediset intelektuale dhe media, vënë në përdorim logjikën maksimale për të ndjekur kurbën e mendimeve dhe veprimet e Berishës, por në të vërtetë nuk gjendet shumë logjikë tek njeriu, i cili qëndron gjatë brenda tipit që kërkon zgjidhje vetëm me anë impaktesh negative. Ende vazhdoj të shpresoj se Berisha do dalë nga ky tip.
- A mendoni se presidenti ka ende kohë për t’u rritur?
- Patjetër. Po të zhvishet nga ndjenja e revanshit. Do pranoja çdo lloj ambicie profesionale, intelektuale, apo dhe ato sfidat djaloshare të ndeshjeve fizike, por kurrë etjen e ethshme për pushtet që bëhet fenomen i rrezikshëm social. Do e mposht vetveten, sepse ka dhe një familje të mirë, që s’i duhet vetëm për t’i lidhur këpucët, apo kravatën, por për shumë më tepër.
- A do lindte nevoja e krijimit të Qeverisë së Pajtimit Kombëtar, nëse nuk shkatërrohej ajo e Stabilitetit?
- Njeriu mund të ndihmohet të veprojë ndryshe dhe kur rrethanat sociale nuk e favorizojnë për të kultivuar më tej shpirtin e aventurës, çfarëdo qoftë ky pozitiv, ose negativ. Një formulë si ajo e Qeverisë së Stabilitetit, e përafërt me atë të Pajtimit Kombëtar, mendoj se ishte shtrati politik dhe institucional në të cilin duhej të ecte të paktën tranzicioni shqiptar deri në mbylljen e ciklit të reformave fondamentale, që të hynim pastaj në një shoqëri normale, ku do të alternoheshin forcat në pushtet. Poqe se nuk do ishte sulmuar dhe shembur Qeveria e Stabilitetit, do kishim arritur tashmë në një tjetër logjikë zhvillimi politik dhe klima nuk do ishte kaq e mbarsur me urrejtje. Gjithashtu eksperienca pozitive politike do kishte krijuar stafin e specialistëve të ekspertizës në shtet gjë që i është pamundësuar vendit.
- Ç’parashikoi Nano, ndërsa partia e tij firmoste kontratën politike të 9 marsit?
- Ditën e parë që shkova në tryezën e partive, i thashë Genc Pollos dhe Ylli Vejsiut, të cilët i respektoj dhe kjo është e vërtetë, si profesionistë, si intelektualë, si njerëz që e njohin etikën e marrëdhënieve publike në shoqërinë moderne: “Ju kuptoj shumë më mirë në gjuhë të huaj, por ju lutem çlirohuni nga diktati që ju detyron të flisni ndryshe nga ç’mendoni. Thojani edhe Berishës këto dhe ejani të punojmë së bashku për një politikë të re, për një frymë të re bashkëjetese”. Përjetuan për disa sekonda dramën e brendshme dhe pastaj shtypën butonin e kasetofonëve instaluar në kokë.
- Është fantazuar shumë për Trieste ’91. A ekziston një prapaskenë, së cilës i ka ardhur koha të dalë në skenë?
- Takimi i Triestes nuk është kaq konspirativ sa ngjarjet që mund të kenë ndryshuar jetën politike në vende të tjera. Një nga parimet e sjelljes sime politiko- shoqërore, ka qenë mosnjohja e prapaskenave. Kjo, sepse kam dashur të fus në politikë, potencialin njerëzor. U ndodhëm pas një ftese të përbashkët me Berishën, Meksin dhe të ndjerin profesor Çoku në mjediset e hotelit, ku pushonim para nisjes në konferencën e socialdemokratëve evropianë. U krijua kështu një marrëdhënie shoqërore, e pashkëputur nga raporti mes nesh në Shqipëri. Ndërsa Berishën e kisha përballë dhe profesor Çokun në krah, shtrova në mënyrë të natyrshme shqetësimin se Saliu po i elektrizonte në mënyrë të tepruar masat. Ishte koha kur Berisha kishte vënë në lëvizje karvanin e tij karizmatik elektoral: “S’më duket sfidë e papërballueshme, - i thashë, – por ne të tjerët nuk kemi pse futemi. Turmat një ditë do dalin jashtë kontrollit dhe në momentin “kur djajtë duhen futur në shishe”, sepse një qeverisje e qëndrueshme nënkupton rregulla, do të jetë për të gjithë e vështirë të disiplinojnë reaksionin e të revoltuarve.” Pra ajo çka unë kërkova ishte të qetësonim bashkë njerëzit dhe jo t’i irritonim. Profesor Çoku u përpoq të meditonte që dialogu të hynte në këtë shtrat, duke qenë prezent i bisedës së dy eksponentëve kryesorë të forcave që po ndaheshin në atë fushatë elektorale sapo të nisur. Në Trieste unë kam kërkuar nga Berisha jo ndarje postesh, por ndarje përgjegjësish, siç duhet të ndodh në një botë të qytetëruar mes pozitës dhe opozitës. Pra, të ndahen jo vetëm përgjegjësitë e qeverisjes, por edhe përgjegjësitë e kontrollit që ushtron qeverisja.
- Atëherë qenkeni i pakënaqur nga qeveria Fino?
- Unë jo. I revoltuar është Ceka. Ata njerëz që kemi dërguar në qeveri nuk janë më të këqij se ne, as ne, më të mirë se ata. Nuk qe një zgjidhje e rastit, por precipitat i kësaj klime, i këtij brezi, i këtij ballafaqimi idesh. Problemi është tjetërkund. Është përplasja e ekzekutivit paralel të presidentit me ekzekutimin real. Kështu qeverisë i ka mbetur pak terren për të vepruar duke qenë se shumë kohë më parë Berisha i ka marrë masat për të qenë i siguruar dhe kur qeveria t’i dilte jashtë kontrollit. Nuk është kryesore veç formula e re e ekzekutivit, siç është kjo e Pajtimit Kombëtar. I rëndësishëm sidomos është krijimi i institucioneve të reja me marrëdhënie dhe kufij të ndarë bashkëveprimi e pavarësie njëkohësisht.
- E vërtetë është se e “keni gjetur Finon në kinder sorpresa”.
- Kryeministri Fino, të cilin e kam ndër shokët e mi më të mirë, ka krijuar një imazh publicitar dhe politik të plotë. Nëse ju e shihni të përshtatshëm dhe për marketingun…(qesh)
Në të vërtetë fytyra e tij e qetë në shfaqet publike, afron jo vetëm ato që duan çokollatën, pasi shpreh më së miri efektin qetësues që ka kjo formulë qeverisje për njerëzit e dëshpëruar dhe me shpirt të trazuar.
- Ju i shërbyet më mirë PS- së, brenda apo jashtë burgut?
- In particolare, i media non mi hanno fatto sentire ai margini della politica albanese durante il mio periodo in prigione. Credo di aver saputo posizionarmi correttamente, sia all'esterno che all'interno.
- Nel frattempo, la situazione nel Partito Socialista si è normalizzata o sta solo fingendo?
- Dopo il periodo di riflessione durante la mia prigionia, non appena sono tornato alla vita politica attiva, ho trovato nei miei amici il desiderio e lo slancio per creare un nuovo terreno di dibattito politico, quello di aprire una nuova pagina; di politica civile. Su questa base, in nessun caso abbiamo risposto alle provocazioni di Berisha, o alle provocazioni della vecchia politica, che escono dalla bocca di tutti e non si sono ancora liberate da questi schemi. Nel momento in cui Berisha ci chiedeva di denunciare accordi che non erano accordi, abbiamo affermato i nostri impegni nei contratti politici per la creazione del governo e abbiamo chiesto che il governo funzionasse davvero. Il nostro motto è passare dalla politica dei bunker e delle fortificazioni (dove i politici albanesi sono tradizionalmente rimasti isolati, in attesa che il loro avversario apparisse come un bersaglio da eliminare), alla politica del campo di battaglia, dove si confrontano le alternative. Purtroppo, nonostante il nostro desiderio, che ha già conquistato gran parte dello spettro politico, di ottenere un consenso invidiabile dal centro-destra, incluso il Fronte Nazionale, il confronto con la vecchia politica permane. Tuttavia, si è ridotto alle dimensioni più favorevoli alla scomparsa, mai presentate nella storia, poiché si è concentrato esclusivamente sulla presidenza. Se la presidenza deve essere attaccata e liberata, non si dovrebbe farlo con armi roventi o con folle indignate, ma solo abbattendo i muri delle fortificazioni politiche./dritare.net
Lini një Përgjigje