FLASH
Shkruar nga Jeff Sommer
Nga radhët për benzinë te transformimi i financave globale, historia ofron një paralajmërim për krizën aktuale
Radhët për benzinë dhe katërfishimi i çmimeve të naftës i tronditën konsumatorët amerikanë. Por krizat e naftës transformuan edhe financat globale.
Në janar 1974, babai im më dha makinën e tij të vjetër Ford LTD, që konsumonte shumë karburant, për të transportuar rrobat dhe librat e mi drejt kolegjit në Ithaca, Nju Jork. Disa javë më vonë, kur tentova të kthehesha në shtëpi në Long Island, kuptova se nuk mund të blija mjaftueshëm benzinë për udhëtimin prej 250 miljesh.
Embargoja arabe e naftës e viteve 1973–1974 ishte në kulm. Çmimi i naftës ishte rritur pothuajse 4 herë; kishte radhë në pikat e karburantit dhe drejtuesit e mjeteve lejoheshin të furnizoheshin vetëm në ditë të alternuara. Kisha zgjedhur ditën e gabuar për udhëtim. Nuk kishte benzinë për mua. Aq për lirinë e rrugës.
Kjo ishte goditja e parë e madhe e naftës në botë. Kur ndodhi e dyta në vitet 1978–1979, e shkaktuar nga revolucioni iranian, unë isha reporter në Nju Xhersi dhe intervistoja vazhdimisht shoferë të zemëruar të bllokuar në radhë të gjata. Mungesat e karburantit dhe inflacioni i lartë u bënë pjesë e jetës në Shtetet e Bashkuara.
Radhët përfunduan kur krizat u zbehën, por u deshën dy recesione, të nxitura nga kryetari i Rezervës Federale Paul Volcker, për të vënë inflacionin nën kontroll.
Ajo që kuptohet më pak për atë periudhë është se goditjet e naftës riformësuan tregjet financiare globale. Paratë filluan të qarkullojnë në mënyra të reja nëpër botë dhe forcuan statusin e dollarit si monedha kryesore globale.
Sot mund të jemi duke përjetuar goditjen e tretë të madhe të naftës. Fatih Birol, drejtor ekzekutiv i Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë, ka deklaruar se lufta në Gjirin Persik ka shkaktuar ndërprerjen më të madhe të furnizimit me naftë në histori. Ajo po krijon mungesa benzine në Azinë Juglindore dhe po rrit çmimet në mbarë botën. Megjithatë, në Shtetet e Bashkuara, që tashmë janë eksportues neto energjie, ndikimi deri tani ka qenë më i kufizuar krahasuar me goditjet e viteve ’70.
Pyetja kryesore është nëse ky do të jetë një konflikt afatshkurtër apo një që do të ndryshojë strukturat ekonomike globale. Askush nuk mund të japë një përgjigje të sigurt tani. Por historia ndihmon për të kuptuar se çfarë mund të na presë.
Goditjet e viteve ’70
Edward L. Morse, ish-zyrtar për politikën energjetike në administratat Carter dhe Reagan, e kujton krizën e viteve 1973–1974 si më të madhën: një ngjarje e papritur që tronditi SHBA-në me radhë për benzinë dhe inflacion të lartë, duke ndryshuar botën.
Ai thekson se kriza e viteve 1978–1979 ishte në thelb një vazhdim i së parës, duke zhvendosur më tej pushtetin dhe kapitalin nga kompanitë shumëkombëshe drejt shteteve prodhuese të naftës. Për shkak të lidhjes me Iranin, rënia e shahut, revolucioni dhe kriza e pengjeve, ajo mund të shihet si pararendëse e konfliktit aktual.
Dy goditjet e mëparshme përkeqësuan kushtet e tregtisë për konsumatorët amerikanë, të cilët paguanin çmime shumë më të larta. Megjithatë, në mënyrë paradoksale, ato e forcuan rolin e SHBA-së në qendër të financave globale. “Dollari u bë më i rëndësishëm se kurrë,” thotë Morse.
Gjatë kësaj periudhe, vendet e OPEC-ut fituan ndikim të madh, në kurriz të kompanive shumëkombëshe të naftës si Exxon, Chevron, Shell dhe BP, të cilat humbën kontrollin mbi çmimet globale.
Pas embargos, çmimet e energjisë mbetën të larta. Konsumatorët u përballën me vështirësi, ndërsa vendet prodhuese grumbulluan pasuri të mëdha. U krijua termi “petrodollarë”, për të përshkruar rezervat e mëdha në dollarë që këto vende zotëronin.
Një pjesë e madhe e këtyre fondeve u rikthye në SHBA dhe më pas u shpërnda globalisht përmes huave bankare, veçanërisht nga Citibank. Ndihmat e Fondit Monetar Ndërkombëtar për ekonomitë në zhvillim në vitet 1980 lidhen me këtë proces të globalizimit financiar.
Nafta dhe ari
Për të kuptuar këto zhvillime, duhet të kthehemi në vitin 1971, kur Presidenti Richard Nixon hoqi dollarin nga standardi i arit. Deri atëherë, dollari mbështetej në ar dhe mund të konvertohej në një kurs fiks prej 35 dollarësh për ons.
Ky ndryshim uli vlerën reale të të ardhurave nga nafta për vendet prodhuese. Studimet tregojnë se rritjet e çmimeve nga OPEC në vitet ’70 nuk rritën realisht çmimin e naftës, por vetëm kompensuan zhvlerësimin e dollarit.
Me rritjen e të ardhurave në dollarë, vendet prodhuese u shndërruan në aktorë kyç të sistemit financiar global, duke forcuar më tej rolin e dollarit.
Ekonomisti Eswar Prasad thekson se, pavarësisht sfidave, dollari është bërë edhe më dominant në vitet e fundit.
Loja e fuqisë
Eksperti i energjisë Daniel Yergin thekson se historia e energjisë është edhe histori e pushtetit financiar. Vendet e Gjirit eksportojnë jo vetëm naftë dhe gaz, por edhe kapital.
Fondet e tyre sovrane janë ndër investitorët më të mëdhenj globalë dhe luajnë rol të rëndësishëm në financat ndërkombëtare. Kjo e bën ekonominë globale më të ndërvarur.
Ndërprerja e rrjedhës së energjisë në Gjirin Persik do të ndikojë edhe në rrjedhën e kapitalit global, duke e bërë konfliktin shumë të rëndësishëm për investitorët.
Edhe pse SHBA po investon në energji fosile, një nga mësimet e mundshme të këtij konflikti është nevoja për diversifikim të burimeve energjetike dhe rritje të rezervave strategjike.
Sipas ekonomistit Ethan S. Harris, kohëzgjatja e konfliktit është vendimtare: nëse zgjat, pasojat do të jenë të mëdha; nëse përfundon shpejt, ndikimi mund të jetë i kufizuar.
Jo çdo konflikt në Lindjen e Mesme ndryshon financat globale. Luftërat e mëparshme në Gjirin Persik patën ndikime të ndryshme, por nuk transformuan sistemin në mënyrë të thellë.
Megjithatë, një rrezik i vazhdueshëm është ngushtica e Hormuzit, përmes së cilës kalon rreth një e pesta e furnizimit global me naftë dhe gaz. Për herë të parë, Irani ka treguar se mund ta bllokojë këtë pikë strategjike.
Nëse kjo do të ndryshojë gjeopolitikën globale në mënyrë të qëndrueshme, mbetet për t’u parë.
Ndërkohë, shpresa mbetet që konflikti të jetë i shkurtër. /Përshtatur nga New York Times/
Lini një Përgjigje