FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Vrasja e Ajatollah Ali Khameneit dhe dobësimi i aleatëve të Iranit tronditin rrjetin gjeopolitik që Pekini kishte ndërtuar për të kufizuar ndikimin amerikan…
Zhvillimet e fundit në Lindjen e Mesme, përfshirë vrasjen e liderit suprem të Iranit Ajatollah Ali Khamenei, mund të kenë goditur rëndë strategjinë ndërkombëtare të Kinës për të ndërtuar një rend alternativ ndaj atij të udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara.
Sipas analizës së publikuar në The Spectator, për më shumë se një dekadë Pekini ka ndërtuar një rrjet partnerësh strategjikë, përfshirë Iranin, Rusinë dhe disa aktorë rajonalë në Lindjen e Mesme, që synonin të shpërqendronin Perëndimin dhe të kufizonin ndikimin amerikan.
Irani kishte një rol të rëndësishëm në këtë arkitekturë, duke furnizuar Kinën me naftë të lirë dhe duke mbajtur SHBA të angazhuara në Lindjen e Mesme. Kina është blerësi më i madh i naftës iraniane dhe importon mbi 70 për qind të energjisë që konsumon.
Megjithatë, sipas analizës, disa zhvillime të viteve të fundit kanë dobësuar këtë rrjet: lufta e Rusisë në Ukrainë ka shkaktuar humbje të mëdha për Moskën, ndërsa disa figura kyçe të aleatëve të Iranit në rajon janë eliminuar. Në këtë kontekst, vrasja e Khameneit shihet si një tjetër goditje për ekuilibrin gjeopolitik që Pekini kishte shpresuar të ndërtonte.
Ndërkohë, Kina ka zgjeruar marrëdhëniet ekonomike me vendet e Gjirit, veçanërisht Arabinë Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe, duke zhvendosur një pjesë të investimeve nga Irani drejt këtyre partnerëve.
Këto zhvillime krijojnë një sfond të ri për takimin e planifikuar në fund të marsit në Pekin mes presidentit amerikan Donald Trump dhe presidentit kinez Xi Jinping, ku pritet të diskutohen marrëdhëniet tregtare mes dy ekonomive më të mëdha në botë.
Sipas vëzhguesve, çështja e Iranit pritet të ndikojë në mënyrë të tërthortë në bisedime, pasi Uashingtoni ka paralajmëruar tarifa ndaj vendeve që vazhdojnë tregtinë me Teheranin.
Analiza përfundon se zhvillimet e fundit mund ta bëjnë më të vështirë për Pekinin të ruajë ekuilibrin mes partnerëve të tij në Lindjen e Mesme dhe interesave strategjike globale.
Analiza e Geoffrey Cain
Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli vranë Ajatollah Khamenein dhe me të u shua edhe projekti dhjetëvjeçar i Xi Jinping për të ndërtuar një alternativë ndaj rendit ndërkombëtar të udhëhequr nga Amerika.
Për vite me radhë, Pekini ndërtoi në heshtje një rrjet diktaturash dhe shtetesh klienteliste të dizajnuara për të zbutur fuqinë amerikane. Irani i furnizonte Kinës naftë të lirë dhe e mbante Uashingtonin të përfshirë në Lindjen e Mesme. Rusia zhvillonte luftë kundër Ukrainës me mbështetje materiale kineze, një bast që supozohej të forconte një bosht të fuqishëm anti-perëndimor, por që në vend të kësaj e ka rraskapitur Moskën dhe e ka bërë atë më të varur nga Pekini. Aktorë rajonalë nga Libani deri në Gaza krijonin mjaftueshëm kaos për të penguar që Uashingtoni të përqendrohej te Kina. Partia Komuniste Kineze (PKK) mbështeste gjithashtu Venezuelën e Nicolas Maduro-s, ndërsa nga atje kanalizoheshin narkotikë dhe probleme të tjera drejt Amerikës.
Ky rrjet tani ka pësuar dëme aq të mëdha sa asnjë marrëveshje tregtare, pavarësisht sa sojë, Kina mund të blejë nga SHBA apo sa avionë Boeing mund të porosisë, nuk mund ta maskojë shkatërrimin. Dhe në fund të këtij muaji, Xi do të ulet përballë Donald Trump, njeriut që autorizoi goditjen ndaj Ajatollahut në Teheran dhe kapjen e Maduro-s në Karakas.
Trump do të fluturojë drejt Pekinit më 31 mars për tre ditë bisedime. Do të jetë vizita e parë e një presidenti amerikan që nga viti 2017. Samiti ishte projektuar për të zgjatur armëpushimin tregtar njëvjeçar që të dy palët arritën tetorin e kaluar, me tarifa më të ulëta, blerje të sojës dhe një përplasje mbi eksportet e mineraleve të rralla dhe çipave. Të dyja palët kishin javë që përgatiteshin. Pastaj u vra Khamenei dhe gjithçka tjetër u bë dytësore.
Kina është blerësi më i madh i naftës iraniane në botë. Ajo importon më shumë se 70 për qind të naftës që konsumon dhe Irani ka qenë një nga furnizuesit e saj më të lirë. Vdekja e Khameneit vë në dyshim kushtet e kësaj marrëdhënieje dhe SHBA tani kërcënon me tarifa çdo vend që bën tregti me Teheranin. Pekini ende nuk ka gjetur një përgjigje të qartë.
Kam kaluar pjesën më të madhe të dekadës së fundit duke parë nga afër se si ky rrjet merrte formë, duke raportuar nga Koreja e Veriut, Xinjiang-u, Turqia, Rusia dhe Ukraina ndërsa arkitektura e tij zgjerohej. Kam ecur në rrugët e Kashgarit duke dokumentuar një shtet mbikëqyrjeje që po ndërtohej në kohë reale dhe jam takuar në Stamboll me mërgimtarë ujgurë që më treguan se si ishte të jetoje brenda tij.
Xi ndërtoi një koalicion të lirshëm, transaksional dhe të mohueshëm publikisht, që do t’i jepte Kinës thellësi strategjike nëse do t’i duhej të përballonte presion serioz amerikan. Argumenti që dëgjoja vazhdimisht kur isha në Kinë dhe që ende shfaqet në burimet e PKK është se Perëndimi është në rënie. Xi e ndërtoi politikën e tij të jashtme mbi këtë premisë.
Sipas shumicës së treguesve të dukshëm, ai po ia dilte. Tregtia midis Kinës dhe Rusisë arriti një rekord prej 245 miliardë dollarësh në vitin 2024 dhe Pekini po furnizonte Moskën me mikroelektronikë dhe komponentë dronësh që mbanin në funksion makinerinë ruse të luftës. Kina gjithashtu tejkaloi Perëndimin e bashkuar si partneri më i madh tregtar i shteteve të Gjirit, një zonë që për dekada ishte sferë ndikimi amerikane. Kudo që shikonte Xi, sistemi dukej se po transformohej në favor të tij.
Por edhe ndërsa shifrat e tregtisë rriteshin, themelet nën to po shembeshin. Pushtimi rus i Ukrainës katër vjet më parë i ka kushtuar Rusisë më shumë se një milion viktima ushtarake sipas vlerësimeve më të besueshme – humbje në një shkallë që nuk është parë në luftërat europiane që nga Lufta e Dytë Botërore. Moska ka kaluar nga një partner i aftë për të projektuar fuqi në një shtet të varur nga vullneti i Kinës. Aleatët rajonalë të Iranit janë shkatërruar: sekretari i përgjithshëm i Hezbollahut Hassan Nasrallah dhe drejtuesit e Hamasit Yahya Sinwar dhe Ismail Haniyeh u vranë si përgjigje ndaj ngjarjeve të 7 tetorit. Diktatori sirian Bashar al-Assad u rrëzua. Dhe tani Khamenei, shtylla e shtetit revolucionar iranian, është i vdekur.
Asnjë prej këtyre figurave nuk ishte aset i drejtpërdrejtë i Kinës. Megjithatë secili ishte i dobishëm për Pekinin, një pjesë në tabelë që e mbante Perëndimin të shpërqendruar dhe në tension. Një nga një, ato po eliminohen.
Le të fillojmë me paratë, që tregojnë sa pak pagoi në të vërtetë Pekini për ndikimin që tani po humb. Partneriteti 25-vjeçar mes Kinës dhe Iranit, i nënshkruar me shumë bujë në vitin 2021, premtonte 400 miliardë dollarë investime. Pothuajse asnjë nga këto para nuk mbërriti, sepse nuk ishte e nevojshme.
Ajo që Kina mori nga Irani ishte nafta. Mesatarisht rreth 1.4 milion fuçi në ditë gjatë viteve 2024 dhe 2025, sipas të dhënave të firmës së analizës së mallrave Kpler, shpesh e blerë me çmim 8 deri në 10 dollarë për fuçi më të ulët se tregu, përmes një flote cisternash që operonin jashtë sanksioneve perëndimore.
Tani Xi përballet me një problem që nuk mund ta zgjidhë vetëm me fjalë. Zëdhënësja e Ministrisë së Jashtme kineze Mao Ning e quajti vrasjen një “shkelje të rëndë të sovranitetit dhe sigurisë së Iranit”. Por shtetet e Gjirit po shikojnë se çfarë bën Pekini, jo çfarë thotë. Deri tani Kina nuk i ka ofruar Iranit mbështetje materiale, armë apo ndonjë gjë që do t’i kushtonte realisht.
Shpenzimet e vetë Pekinit tregojnë se cilën anë ka zgjedhur. Vitin e kaluar Irani mori pothuajse asnjë investim nga nisma “Belt and Road”, programi kryesor i Kinës për ndërtimin e infrastrukturës dhe zgjerimin e ndikimit jashtë vendit. Arabia Saudite mori kontrata me vlerë gati 20 miliardë dollarë. Xi nuk mund ta thotë këtë hapur, por paratë janë zhvendosur drejt Riadit dhe Teherani po merr shumë pak prej tyre.
Leximi optimist është se Pekini thjesht po përmirëson partneritetet e tij, duke zëvendësuar Iranin me partnerë më të pasur në Gjirin Persik. Ka diçka të vërtetë në këtë. Marrëdhëniet e Kinës me Arabinë Saudite, Emiratet e Bashkuara Arabe dhe vendet e tjera të Gjirit janë reale dhe po thellohen me shpejtësi.
Por ajo që Xi ka humbur është më e vështirë për t’u zëvendësuar sesa një partner tregtar. Irani e mbante SHBA-në të përfshirë në Lindjen e Mesme dhe larg përqendrimit te Kina. Kjo ishte jashtëzakonisht e dobishme dhe i kushtonte Pekinit pothuajse asgjë.
Kjo na kthen te dhoma në Pekin ku Xi dhe Trump do të ulen përballë njëri-tjetrit.
Mendimi i zakonshëm është se Trump arrin i dobësuar. Më 20 shkurt, Gjykata Supreme e SHBA rrëzoi tarifat e tij emergjente, duke vendosur se presidenti nuk ka kompetencë për t’i vendosur ato. Mallrat kineze ende përballen me tarifa të larta sipas ligjeve të tjera tregtare, por aftësia e Trump për t’i rritur ato sipas dëshirës është zhdukur.
Megjithatë, kjo analizë argumenton se goditja ndaj Iranit e ndryshon krejt situatën. Trump hyn në Pekin si presidenti që autorizoi vrasjen e liderit suprem të një prej partnerëve më të rëndësishëm të Kinës.
Çfarëdo avantazhi që humbi në Gjykatën Supreme, ai e rifitoi me goditjen ndaj Iranit. Kërcënimi i tij për tarifa 25 për qind ndaj çdo vendi që bën biznes me Iranin vendos importet e naftës së Kinës drejtpërdrejt në shënjestër. Ai hyn në samit me dorën më të forte, dhe Xi e di këtë.
Siç më tha Zineb Riboua, studiuese në Hudson Institute, e cila ndjek praninë ushtarake të Kinës në Lindjen e Mesme dhe Afrikë, Xi do të përpiqet të “përcjellë imazhin e një Kine të fortë, por strategjia e tyre e madhe nuk po funksionon siç ata dëshirojnë”.
Xi arrin në këtë takim i kufizuar në çdo front. Ai nuk mund ta mbrojë Iranin pa rrezikuar marrëdhëniet me shtetet e Gjirit. Ai nuk mund ta braktisë Iranin pa u dukur i dobët përpara pjesës së mbetur të koalicionit që ndërtoi për një dekadë. Ai ka nevojë për një marrëveshje tregtare për të stabilizuar ekonominë kineze, e cila po ngadalësohet shumë më shpejt nga sa pranon Pekini. Shifrat zyrtare flasin për rritje prej 5 për qind, por firma e pavarur kërkimore Rhodium Group e vlerëson rritjen reale mes 2.5 dhe 3 për qind. Ai ka nevojë që Trump të jetë në humor bujar.
Megjithatë dëmi më i thellë është diçka që Xi nuk mund ta pranojë publikisht: çfarë do të thotë humbja e Iranit për Tajvanin.
Shumica e analistëve e mendojnë një pushtim të mundshëm të Tajvanit në terma ushtarakë: nëse forcat kineze mund të zbarkojnë dhe ta marrin ishullin. Por pushtimi i Tajvanit do të shkaktonte gjithashtu sanksione perëndimore shumë më të ashpra se çdo gjë që është vendosur ndaj Rusisë. Dhe pas asaj që ndodhi me Khamenein, Pekini e di se përshkallëzimi nuk përfundon me sanksione.
Për t’i mbijetuar një situate të tillë, Kina ka nevojë për vende që janë të gatshme t’i shesin naftë jashtë tregut zyrtar, ta ndihmojnë të transferojë para përtej bankave perëndimore dhe t’i ofrojnë mbështetje politike. Irani dhe Rusia supozohej të ishin pikërisht këto vende.
Kina mund të pushtojë ende Tajvanin, por jo me besimin se Partia Komuniste Kineze do t’i mbijetojë pasojave. Disa mund të argumentojnë se kjo e bën Xi më të rrezikshëm, se një lider që sheh opsionet e tij të pakësohen mund të veprojë para se ato të zhduken. Por gjithçka që ai po bën tregon të kundërtën. Ai po përpiqet të forcojë ekonominë e tij, jo të përgatitet për luftë.
Samiti do të zhvillohet në gjuhën e tregtisë. Irani do të qëndrojë mbi çdo seancë, por mos prisni që kjo të shfaqet në komunikatën zyrtare.
Megjithatë çdo qeveri nga Tokio deri në Riad do të lexojë mes rreshtave.
Xi do të ulet përballë Trump dhe do të flasë në gjuhën e një Kine të fortë dhe në ngjitje. Por ky imazh nuk është më realitet. /Përshtatur nga The Spectator/
Lini një Përgjigje