FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Dokumente të deklasifikuara të CIA-s rikthejnë në vëmendje atentatin ndaj presidentit maqedonas në vitin 1995 dhe analizat e inteligjencës amerikane mbi autorët e mundshëm, rreziqet për destabilizim etnik dhe ndikimin në ekuilibrin gjeopolitik të rajonit…
Dokumente të deklasifikuara të CIA-s rikthejnë në qendër të vëmendjes atentatin e vitit 1995 kundër Kiro Gligorovit, duke hedhur dritë mbi vlerësimet që inteligjenca amerikane bëri në atë kohë për autorët e mundshëm, frikën për destabilizim etnik dhe pasojat që mund të kishte ngjarja për ekuilibrin gjeopolitik në Ballkan. Tridhjetë vjet më vonë, i njëjti material ka marrë rëndësi të re politike, pasi po përdoret sërish në debatin publik në Maqedoninë e Veriut.
Atentati ndaj presidentit të atëhershëm të Republikës së atëhershme të Maqedonisë, Kiro Gligorov, në tetor të vitit 1995 mbetet një nga episodet më dramatike dhe më të debatueshme në historinë pas-jugosllave të Ballkanit. Dokumentet e deklasifikuara të CIA-s, të publikuara në arkivin online të agjencisë, rikthejnë në fokus jo vetëm sulmin, por edhe mënyrën se si shërbimet amerikane të inteligjencës e perceptonin në atë kohë shkallën e rreziqeve për stabilitetin e vendit dhe për rajonin më të gjerë.
Në një dokument me titull “Implications of the Gligorov Assassination Attempt”, të datës 3 tetor 1995, CIA shënon se Kiro Gligorov u dërgua në një spital shtetëror në Shkup pas sulmit me plagë të rënda në kokë, në fytyrë dhe në zonën e syrit të djathtë. Vlerësimet amerikane theksonin se ai sapo kishte dalë nga operacioni për heqjen e fragmenteve të mbetura nga shpërthimi dhe se, megjithëse shenjat jetësore ishin të qëndrueshme, gjendja e tij mbetej jashtëzakonisht serioze. Periudha e rikuperimit mund të zgjaste nga disa javë deri në disa muaj. I njëjti dokument theksonte se dëmtimi ndodhej në lobin frontal të trurit, duke lënë të hapur mundësinë e një rehabilitimi të gjatë dhe të një rikuperimi të pasigurt të plotë.
Elementi më i rëndësishëm i materialit të deklasifikuar nuk qëndron vetëm në përshkrimin mjekësor të sulmit, por kryesisht në vlerësimet e para analitike për autorët e mundshëm. CIA identifikoi si skenarin më të mundshëm përfshirjen e dy anëtarëve të një grupi të vogël radikal nacionalist të lidhur me Organizatën Revolucionare të Brendshme Maqedonase, Partia Demokratike për Unitet Kombëtar Maqedonas (VMRO-DPMNE). Dokumenti thekson gjithashtu se VMRO-DPMNE e kishte dënuar publikisht sulmin dhe kishte anuluar një demonstratë të planifikuar kundër marrëveshjes së atëhershme midis Shkupit dhe Greqisë. Në të njëjtën kohë, vlerësohej se një grup i shkëputur prej rreth 20 deri në 30 personash mund të kishte përdorur taktika të ngjashme me terrorizmin. Ky formulim është domethënës, pasi teksti nuk i atribuon përgjegjësi të drejtpërdrejtë partisë në tërësi, por paraqet si skenarin më të mundshëm veprimin e një fraksioni të vogël radikal.
Megjithatë, shërbimet amerikane të inteligjencës shqyrtuan edhe skenarë të tjerë të mundshëm, thuhet në artikullin e ibnaeu.
Dokumenti përmend si të dyshuar më pak të mundshëm grupe ekstremiste nga komuniteti shqiptar në vend, qarqe radikale pro-serbe, organizata islamike dhe madje edhe individë brenda aparatit shtetëror. Ky vlerësim bazohej në faktin se në atë kohë ekzistonin disa burime pakënaqësie ndaj Kiro Gligorovit. Megjithatë, dokumenti thekson qartë se nuk kishte prova të dokumentuara për përfshirjen e drejtpërdrejtë të ndonjërit prej këtyre aktorëve. Veçanërisht në rastin e komunitetit shqiptar, vlerësohej se shumica mbështeste ndjekjen e kërkesave të saj përmes kanaleve institucionale.
Konteksti historik është vendimtar për të kuptuar situatën. Sulmi ndodhi në një periudhë kur vendi përpiqej të ruante një ekuilibër të brishtë mes kohezionit të brendshëm, presioneve të mjedisit pas-jugosllav dhe zbatimit të vështirë të marrëveshjes së përkohshme me Greqinë. CIA vlerësonte se, nëse Kiro Gligorov nuk do të ishte në gjendje të rikthehej shpejt në detyrë ose nëse do të ndërronte jetë, vendi mund të hynte në një periudhë të paqëndrueshmërisë së shtuar politike. Një zhvillim i tillë do të rrezikonte ngadalësimin e zbatimit të marrëveshjes mes Greqisë dhe Maqedonisë dhe njëkohësisht mund të rindezte tensionet me komunitetin shqiptar.
Në të njëjtin kontekst, dokumenti theksonte se sipas Kushtetutës së vendit, detyrat e presidentit do t’i kalonin përkohësisht kryetarit të parlamentit, Stojan Andov. Diplomatët amerikanë e përshkruanin atë si pasuesin natyror, por edhe si një politikan më nacionalist se Kiro Gligorov, veçanërisht në çështjet që lidhen me marrëdhëniet me komunitetin shqiptar. Ky vlerësim tregon se shqetësimet e CIA-s nuk kufizoheshin vetëm në identifikimin e autorëve të sulmit ndaj presidentit, por shtriheshin edhe në mënyrën se si një tranzicion i mundshëm politik mund të ndikonte në ekuilibrat etnikë të brendshëm dhe në marrëdhëniet diplomatike rajonale.
Dokumenti i kushton vëmendje edhe pranisë ushtarake ndërkombëtare në vend. CIA paralajmëronte se forcat e misionit të vendosjes parandaluese të Kombeve të Bashkuara (UNPREDEP), ku përfshiheshin 556 trupa amerikane dhe 553 ushtarë nga Finlanda, Norvegjia, Suedia dhe Danimarka, si dhe personel shtesë i OKB-së, mund të përballeshin me rreziqe të shtuara. Ky rrezik mund të rritej veçanërisht nëse sulmi do të shkaktonte trazira etnike ose nëse do të lidhej përfundimisht me qarqe pro-serbe. Ky vlerësim tregon se analizat amerikane e lidhën ngushtë fatin e Kiro Gligorovit me arkitekturën më të gjerë të sigurisë në Ballkanin jugor.
Megjithatë, rëndësia e dokumentit sot nuk është vetëm historike. Sipas një raportimi të medias Nezavisen, kryetari i Bashkimit Socialdemokrat të Maqedonisë (SDSM), Venko Filipçe, e përdori materialin e deklasifikuar për të ndërmarrë një sulm politik ndaj VMRO-DPMNE. Ai argumentoi se CIA kishte treguar se kush qëndronte pas atentatit ndaj Kiro Gligorovit. I njëjti raportim thekson se Filipçe e paraqiti dokumentin si një tregues se qarqe nacionaliste brenda VMRO-DPMNE kishin tentuar të provokonin zgjedhje të parakohshme presidenciale për të bllokuar negociatat me Greqinë për çështjen e emrit dhe për të përfituar politikisht nga një agjendë anti-greke.
Në këtë pikë kërkohet një kujdes i veçantë gazetaresk. Argumenti politik i Venko Filipçes nuk mund të barazohet me tekstin e deklasifikuar si provë përfundimtare. Dokumenti i CIA-s e identifikon si skenarin më të mundshëm përfshirjen e një grupi radikal të lidhur me VMRO-DPMNE, por ai nuk përbën një konstatim gjyqësor apo një konfirmim të pakthyeshëm të përgjegjësisë. Pikërisht ky dallim mes një vlerësimi analitik të inteligjencës dhe një gjykimi historik ose juridik përfundimtar e bën çështjen politikisht të ndjeshme edhe sot.
Në këtë pikë dosja merr një dimension të ri politik. Tridhjetë vjet më vonë, dokumentet e deklasifikuara nuk ndriçojnë vetëm një episod të së kaluarës, por rikthehen në hapësirën publike si instrument i kujtesës politike, i përplasjes dhe i legjitimimit. Interpretimi i vitit 1995 tashmë shihet përmes prizmit të vitit 2026: kush e interpreton të kaluarën, në çfarë mënyre dhe për çfarë qëllimi politik sot.
Në fund, rasti i Kiro Gligorovit trajtohet sot në dy nivele njëkohësisht. I pari është historik dhe lidhet me faktin se sa e brishtë ishte stabiliteti i vendit dhe i rajonit në mesin e viteve 1990. I dyti është thellësisht bashkëkohor dhe ka të bëjë me mënyrën se si arkivat e deklasifikuara të inteligjencës mund të ndikojnë në diskursin politik të sotëm në Ballkan.
Në të dy nivelet, përfundimi mbetet i njëjtë: në Ballkan, traumat e tranzicionit rrallë mbeten vetëm në të kaluarën. Ato rikthehen, riinterpretohen dhe vazhdojnë të formësojnë mënyrën se si shoqëritë e rajonit e kuptojnë pushtetin, sigurinë dhe rrugën e tyre demokratike. /Përshtati Pamfleti/
Lini një Përgjigje