FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Në një laborator të sigurisë së lartë në Shangai, shkencëtarët kinezë kanë ndërtuar atë që Uashingtoni ka kaluar vite duke u përpjekur ta parandalojë: një prototip të një makine të aftë për të prodhuar çipa gjysmëpërçues të teknologjisë së fundit, që fuqizojnë inteligjencën artificiale, telefonat inteligjentë dhe armët që janë thelbësore për dominimin ushtarak perëndimor, raporton Reuters.
I përfunduar në fillim të vitit 2025, ndërsa tani po testohet, prototipi mbush pothuajse një kat të tërë fabrike. Ai u ndërtua nga një ekip ish-inxhinierësh nga gjigandi holandez i gjysmëpërçuesve ASML (ASML.AS).
Makineritë EUV ndodhen në zemër të një Lufte të Ftohtë teknologjike. Ato përdorin rreze drite ekstreme ultraviolet për të gdhendur qarqe mijëra herë më të holla se një fije floku njeriu në pllaka silikoni, aktualisht një aftësi e monopolizuar nga Perëndimi. Sa më të vogla të jenë qarqet, aq më të fuqishme janë çipat.
Makina kineze është funksionale dhe gjeneron me sukses dritë ultraviolete ekstreme, por ende nuk ka prodhuar çipa funksionalë, thanë burimet.
Në prill, drejtori ekzekutiv i ASML, Christophe Fouquet, tha se Kinës do t'i duheshin "shumë, shumë vite" për të zhvilluar një teknologji të tillë. Por ekzistenca e këtij prototipi, e raportuar nga Reuters për herë të parë, sugjeron se Kina mund të jetë vite më afër arritjes së pavarësisë së gjysmëpërçuesve sesa parashikonin analistët.
Megjithatë, Kina ende përballet me sfida të mëdha teknike, veçanërisht në replikimin e sistemeve optike precize që prodhojnë furnizuesit perëndimorë.
Disponueshmëria e pjesëve nga makinat e vjetra ASML në tregjet sekondare i ka lejuar Kinës të ndërtojë një prototip vendas, me qeverinë që ka vendosur një objektiv për të prodhuar çipa funksionalë në prototip deri në vitin 2028, sipas dy personave.
Por ata që janë pranë projektit thonë se një objektiv më realist është viti 2030, që është ende vite më herët se dekada që analistët besonin se do t’i duhej Kinës për t’u barazuar me Perëndimin në çipa.
Autoritetet kineze nuk iu përgjigjën kërkesave për koment.
Ky zbulim i madh shënon kulmin e një iniciative gjashtëvjeçare qeveritare për të arritur vetëmjaftueshmërinë me gjysmëpërçues, një nga prioritetet më të larta të Presidentit Xi Jinping.
Ndërsa qëllimet e Kinës për gjysmëpërçuesit kanë qenë publike, projekti Shenzhen EUV është kryer në fshehtësi, sipas burimeve.
Projekti bie ndesh me strategjinë e gjysmëpërçuesve të vendit, të cilën media shtetërore e ka identifikuar si të drejtuar nga njeriu i besuar i Xi Jinping, Ding Xuexiang, i cili kryeson Komisionin Qendror të Shkencës dhe Teknologjisë të Partisë Komuniste.
Gjigandi kinez i elektronikës Huawei luan një rol kyç në koordinimin e një rrjeti kompanish dhe institutesh shtetërore kërkimore në të gjithë vendin, që përfshijnë mijëra inxhinierë, sipas dy personave dhe një burimi të tretë.
Njerëzit e përshkruan atë si versionin kinez të Projektit Manhattan, përpjekja e SHBA-së gjatë kohës së luftës për të zhvilluar bombën atomike.
“Qëllimi është që Kina përfundimisht të jetë në gjendje të prodhojë çipa të përparuar në makina që janë prodhuar tërësisht në Kinë”, tha njëri nga personat, duke shtuar se “Kina dëshiron që Shtetet e Bashkuara të përjashtohen 100% nga zinxhirët e saj të furnizimit.”
Huawei, Këshilli Shtetëror i Kinës, Ambasada Kineze në Uashington dhe Ministria e Industrisë dhe Teknologjisë së Informacionit e Kinës nuk iu përgjigjën kërkesave për koment.
Deri më tani, vetëm një kompani e ka zotëruar teknologjinë EUV: ASML, me seli në Veldhoven, Holandë. Makineritë e saj, të cilat kushtojnë rreth 250 milionë dollarë, janë të domosdoshme për prodhimin e çipave më të përparuar të projektuar nga kompani si Nvidia dhe AMD, dhe të prodhuara nga prodhues çipash si TSMC, Intel dhe Samsung.
ASML ndërtoi prototipin e saj të parë funksional të teknologjisë EUV në vitin 2001 dhe i tha Reuters se iu deshën gati dy dekada dhe miliarda euro në shpenzime për kërkim-zhvillim përpara se të prodhonte çipat e saj të parë të disponueshëm komercialisht në vitin 2019.
“Është e kuptueshme që kompanitë do të donin të replikonin teknologjinë tonë, por ta bësh këtë nuk është një gjë e vogël”, tha ASML për Reuters në një deklaratë.
Sistemet EUV të ASML janë aktualisht në dispozicion të aleatëve të SHBA-së, përfshirë Tajvanin, Korenë e Jugut dhe Japoninë.
Duke filluar nga viti 2018, Shtetet e Bashkuara filluan të ushtronin presion mbi Holandën që të bllokonte ASML nga shitja e sistemeve EUV në Kinë. Kufizimet u zgjeruan në vitin 2022, kur administrata Biden vendosi kontrolle gjithëpërfshirëse të eksportit të dizajnuara për të ndërprerë aksesin e Kinës në teknologjinë e përparuar të gjysmëpërçuesve.
Kontrollet synuan jo vetëm sistemet EUV, por edhe makinat më të vjetra të litografisë me rreze të thellë ultravjollcë (DUV) që prodhojnë çipa më pak të përparuar si ata të Huawei, duke synuar ta mbajnë Kinën të paktën një brez prapa në aftësitë e prodhimit të çipave.
Departamenti Amerikan i Shtetit tha se Administrata Trump ka forcuar zbatimin e kontrolleve të eksportit mbi pajisjet e përparuara të prodhimit të gjysmëpërçuesve dhe po punon me partnerët "për të mbyllur boshllëqet ligjore ndërsa teknologjia përparon".
Ministria holandeze e Mbrojtjes tha se Holanda po zhvillon politika që kërkojnë që "institucionet e dijes" të kryejnë shqyrtime të personelit për të parandaluar aksesin në teknologji të ndjeshme "nga individë që kanë qëllime të këqija ose që janë në rrezik të jenë nën presion".
Kufizimet e eksportit kanë ngadalësuar përparimin e Kinës drejt vetëmjaftueshmërisë së gjysmëpërçuesve për vite me radhë dhe kanë kufizuar prodhimin e çipave të përparuar në Huawei, thanë dy personat dhe një person i tretë.
Burimet folën me kusht që të mos identifikoheshin për shkak të konfidencialitetit të projektit.
Një inxhinier veteran kinez nga ASML, i rekrutuar në projek,t u habit kur zbuloi se bonusi i tij bujar i nënshkrimit erdhi së bashku me një kartë identifikimi të lëshuar me një emër të rremë, sipas njërit prej personave, i cili ishte në dijeni të rekrutimit të tij.
Udhëzimi ishte i qartë, thanë të dy personat: i klasifikuar sipas sigurisë kombëtare, askush jashtë kompleksit nuk mund ta dinte se çfarë po ndërtonin ata, ose nëse ishin fare atje.
Ekipi përfshin ish-inxhinierë dhe shkencëtarë të ASML të lindur në Kinë, të dalë në pension së fundmi, sepse ata posedojnë njohuri të ndjeshme teknike, por përballen me më pak kufizime profesionale pas largimit nga kompania, thanë burimet.
Dy punonjës aktualë të ASML me kombësi kineze në Holandë i thanë Reuters se janë kontaktuar nga rekrutues nga Huawei të paktën nga viti 2020.
Huawei nuk iu përgjigj kërkesave për koment.
Ligjet evropiane të privatësisë kufizojnë aftësinë e ASML-së për të gjurmuar ish-punonjësit. Edhe pse punonjësit nënshkruajnë marrëveshje konfidencialiteti, zbatimi i tyre përtej kufijve ka rezultuar i vështirë.
ASML fitoi një gjykim prej 845 milionë dollarësh në vitin 2019 kundër një ish-inxhinieri kinez të akuzuar për vjedhje të sekreteve tregtare, por i pandehuri deklaroi falimentin dhe vazhdon të operojë në Pekin me mbështetjen e qeverisë kineze, sipas dokumenteve të gjykatës.
ASML i tha Reuters se “ruan me vigjilencë” sekretet tregtare dhe informacionin konfidencial.
Reuters nuk ishte në gjendje të përcaktojë nëse janë ndërmarrë ndonjë veprim ligjor kundër ish-punonjësve të ASML të përfshirë në programin e litografisë të Kinës.
Kompania tha se mbron njohuritë e EUV duke siguruar që vetëm punonjës të zgjedhur të kenë qasje në informacion edhe brenda kompanisë.
Inteligjenca holandeze paralajmëroi në një raport të prillit se Kina "përdori programe të gjera spiunazhi në përpjekjet e saj për të marrë teknologji dhe njohuri të përparuara nga vendet perëndimore", duke përfshirë rekrutimin e "shkencëtarëve dhe punonjësve perëndimorë të kompanive të teknologjisë së lartë".
Veteranët e ASML-së e bënë të mundur këtë përparim në Shenzhen, thanë njerëzit. Pa njohuritë e tyre të thella të teknologjisë, inxhinieria e kundërt e makinerive do të kishte qenë pothuajse e pamundur.
Rekrutimi i tyre ishte pjesë e një nisme agresive që Kina nisi në vitin 2019 për ekspertët e gjysmëpërçuesve që punonin jashtë vendit, duke ofruar bonuse nënshkrimi që fillonin nga 3 milionë deri në 5 milionë juanë (420,000 deri në 700,000 dollarë) dhe subvencione për blerjen e shtëpive, sipas një shqyrtimi të Reuters të dokumenteve të politikave qeveritare.
Ndër të rekrutuarit ishte Lin Nan, ish-kreu i teknologjisë së burimeve të dritës në ASML, ekipi i të cilit në Institutin e Optikës së Shangait të Akademisë Kineze të Shkencave ka paraqitur tetë patenta mbi burimet e dritës EUV në 18 muaj, sipas paraqitjes së patentave.
Instituti i Optikës dhe Mekanikës së Hollë i Shangait nuk iu përgjigj kërkesave për koment. Lin nuk mund të kontaktohej për koment.
Dy persona të tjerë të njohur me përpjekjet e rekrutimit të Kinës thanë se disa shtetasve të natyralizuar të vendeve të tjera iu dhanë pasaporta kineze dhe u lejua të mbanin shtetësi të dyfishtë.
Kina zyrtarisht ndalon shtetësinë e dyfishtë dhe nuk iu përgjigj pyetjeve mbi lëshimin e pasaportave.
Autoritetet kineze nuk iu përgjigjën kërkesave për koment.
Sistemet më të përparuara EUV të ASML janë afërsisht sa madhësia e një autobusi shkollor dhe peshojnë 180 ton. Pas përpjekjeve të dështuara për të replikuar madhësinë e tij, prototipi brenda laboratorit të Shenzhen u bë shumë herë më i madh për të përmirësuar fuqinë e tij, sipas dy personave.
Prototipi kinez është i papërpunuar në krahasim me makinat e ASML, por mjaftueshëm funksional për testim, thanë burimet.
Prototipi i Kinës mbetet prapa makinave të ASML kryesisht sepse studiuesit kanë pasur vështirësi në sigurimin e sistemeve optike si ato nga Carl Zeiss AG i Gjermanisë, një nga furnizuesit kryesorë të ASML, thanë dy personat.
Makineritë lëshojnë lazer në kallajin e shkrirë 50,000 herë në sekondë, duke gjeneruar plazmë në 200,000 gradë Celsius. Drita fokusohet duke përdorur pasqyra që duhen muaj për t'u prodhuar, sipas faqes së internetit të Zeiss.
Institutet më të mira kërkimore të Kinës kanë luajtur role kyçe në zhvillimin e alternativave vendase, sipas dy personave.
Në një thirrje rekrutimi online në mars në faqen e tij të internetit, instituti tha se po ofronte paga "të pakufizuara" për studiuesit e litografisë me doktoraturë dhe grante kërkimore me vlerë deri në 4 milionë juanë (560,000 dollarë) plus 1 milion juanë (140,000 dollarë) në subvencione personale.
Jeff Koch, një analist në firmën kërkimore SemiAnalysis dhe një ish-inxhinier i ASML, tha se Kina do të ketë arritur "përparim domethënës" nëse "burimi i dritës ka fuqi të mjaftueshme, është i besueshëm dhe nuk gjeneron shumë ndotje".
"Pa dyshim që kjo është teknikisht e realizueshme, është thjesht çështje afati kohor," tha ai, duke shtuar se "Kina ka avantazhin që EUV komerciale tani ekziston, kështu që ata nuk po fillojnë nga zero."
Për të marrë pjesët e nevojshme, Kina po shpëton pjesë nga makinat e vjetra ASML dhe po furnizon pjesë nga furnizuesit e ASML përmes tregjeve të dorës së dytë, thanë dy personat.
Për prototipin po përdoren komponentë të kufizuar në eksport nga Nikon dhe Canon të Japonisë, tha një nga personat dhe një burim tjetër.
Bankat ndërkombëtare nxjerrin rregullisht në ankand pajisje të vjetra të prodhimit të gjysmëpërçuesve, thanë burimet. Ankandet në Kinë shitën pajisje të vjetra të litografisë ASML deri në tetor 2025, sipas një shqyrtimi të listave në Alibaba Auction, një platformë në pronësi të Alibaba-s.
Një ekip prej rreth 100 të diplomuarish të kohëve të fundit në universitet është i përqendruar në komponentët e inxhinierisë së kundërt nga makinat e litografisë EUV dhe DUV, sipas njerëzve.
Tavolina e secilit punëtor filmohet nga një kamera individuale për të dokumentuar përpjekjet e tyre për të çmontuar dhe rimontuar pjesët, punë që njerëzit përshkruhen si çelësi i përpjekjeve të Kinës për litografi.
Punonjësit që e rimontojnë me sukses një komponent marrin bonuse, thanë njerëzit.
Ndërsa projekti EUV drejtohet nga qeveria kineze, Huawei është i përfshirë në çdo hap të zinxhirit të furnizimit, nga projektimi i çipave dhe pajisjet e fabrikimit deri te prodhimi dhe integrimi përfundimtar në produkte si telefonat inteligjentë, sipas katër personave të njohur me operacionet e Huawei.
Drejtori ekzekutiv Ren Zhengfei informon udhëheqësit e lartë kinezë mbi progresin, sipas njërit prej personave.
SHBA-të e vendosën Huawei-n në një listë subjektesh në vitin 2019, duke u ndaluar kompanive amerikane të bënin biznes me ta pa licencë.
Huawei ka vendosur punonjës në zyra, fabrika prodhimi dhe qendra kërkimore në të gjithë vendin për këtë përpjekje. Punonjësit e caktuar në ekipet e gjysmëpërçuesve shpesh flenë në vend dhe u ndalohet të kthehen në shtëpi gjatë javës së punës, me akses të kufizuar në telefon për ekipet që merren me detyra më të ndjeshme, sipas burimeve.
Brenda Huawei, pak punonjës e dinë fushëveprimin e kësaj pune. "Ekipet mbahen të izoluara nga njëra-tjetra për të mbrojtur konfidencialitetin e projektit", tha njëri prej personave. "Ata nuk e dinë se mbi çfarë punojnë ekipet e tjera." /Përshtatur nga Reuters/
Lini një Përgjigje